Tientallen vliegtuigen boven Nederland kregen maandag te maken met verstoorde gps-signalen. Volgens een data-analist kwam de storing vermoedelijk vanop de Noordzee, waar op dat moment verschillende Russische schepen rondvoeren. Drie daarvan staan op de Europese sanctielijst wegens hun betrokkenheid bij wapentransporten. Een nogal merkwaardige samenloop van omstandigheden, al is voorlopig niet bewezen dat de Russen iets met de storing te maken hadden. Maar wat doen die schepen eigenlijk zo dicht bij onze kust?
Wie maandagavond met het vliegtuig naar Schiphol onderweg was, heeft er wellicht weinig van gemerkt, maar boven Nederland gebeurde iets merkwaardigs. Verschillende toestellen kregen problemen met hun satellietnavigatie. Niet meteen het soort technisch ongemak waarop je zit te wachten wanneer je met een paar honderd passagiers aan boord richting landingsbaan vliegt.
Volgens de Nederlandse krant NRC werden de gps-signalen van tientallen vliegtuigen verstoord. De Nederlandse luchtverkeersleiding bevestigde dat zeven toestellen bij hun landing op Schiphol hinder ondervonden van problemen met het RNP-navigatiesysteem, dat vliegtuigen helpt om nauwkeurig een bepaalde route te volgen.
Gelukkig konden de betrokken toestellen veilig landen dankzij aanwijzingen van de luchtverkeersleiding. Van een gevaarlijke situatie was volgens diezelfde luchtverkeersleiding geen sprake, maar de verstoring was wel opvallend genoeg om nader te onderzoeken.
Een stoorzender op zee?
Data-analist John Wiseman onderzocht de beschikbare gegevens en situeerde de vermoedelijke bron van de verstoring op de Noordzee, ten noorden van Texel. Volgens zijn analyse bevond die zich ongeveer op zeeniveau, wat de mogelijkheid doet rijzen dat het signaal afkomstig was van een schip.
Nu kan een gps-signaal op verschillende manieren worden verstoord. Bij zogenaamde jamming wordt het satellietsignaal overstemd door een ander radiosignaal. Je kunt het vergelijken met iemand die tijdens een rustig gesprek plots een enorme luidspreker naast je hoofd zet. De persoon tegenover je praat nog altijd, maar je verstaat er geen woord meer van.
Dat is bijzonder vervelend voor je navigatiesysteem en al helemaal wanneer dat systeem zich in een vliegtuig bevindt. Moderne verkeersvliegtuigen beschikken gelukkig over andere navigatiemiddelen, waardoor een verstoord gps-signaal niet betekent dat de piloten plots moeten uitkijken naar kerktorens om te weten waar ze zitten.
Maar het blijft een ernstige zaak. Zeker wanneer de storing mogelijk opzettelijk werd veroorzaakt.
Zes Russische schepen, waarvan drie met een bijzonder cv
Volgens de gegevens die NRC aanhaalt, bevonden zich op het bewuste moment zes schepen onder Russische vlag in het verdachte gebied. Drie daarvan maakten volgens gespecialiseerde scheepvaartbronnen deel uit van een konvooi dat betrokken is bij Russische wapentransporten en door de Russische marine werd geëscorteerd.
Die drie schepen en hun eigenaar staan op de Europese sanctielijst wegens hun betrokkenheid bij wapentransporten tussen Noord-Korea, Iran en Rusland.
Dat is toch een bijzonder interessant detail. Want wanneer je leest dat Russische schepen betrokken zijn bij wapentransporten tussen Noord-Korea, Iran en Rusland, verwacht je die eerder ergens in Aziatische wateren dan voor de Nederlandse kust. Of waren ze onderweg om nog snel een bestelling bij FN Herstal op te halen?
Uiteraard niet. Althans, daarvoor bestaat geen enkele aanwijzing. De verklaring is een stuk minder exotisch. Rusland beschikt met Kaliningrad over een enclave aan de Oostzee, ingeklemd tussen Polen en Litouwen. Russische schepen die vanuit die regio naar de Atlantische Oceaan, de Middellandse Zee of andere bestemmingen willen varen, komen vanzelf langs de Noordzee.
Een Russisch schip voor de Nederlandse kust is op zichzelf dus helemaal niet uitzonderlijk. Ook een schip dat op een Europese sanctielijst staat, mag onder bepaalde omstandigheden nog door internationale wateren varen. Een sanctie is geen onzichtbare muur die ergens ter hoogte van Texel uit zee omhoogschiet.
Maar drie gesanctioneerde transportschepen die volgens scheepvaartbronnen onder begeleiding van de Russische marine varen, trekken natuurlijk wel wat meer aandacht dan een doorsnee containerschip met een lading wasmachines.
Waarom die militaire begeleiding?
De aanwezigheid van Russische marineschepen bij dergelijke transporten is overigens geen volledig nieuw verschijnsel. Westerse marines volgen geregeld Russische militaire schepen en konvooien wanneer die door de Noordzee of het Kanaal varen.
Dat heeft onder meer te maken met de strategische betekenis van die wateren. Ze vormen belangrijke routes voor de internationale handel, maar herbergen ook onderzeese kabels, energieverbindingen en andere infrastructuur die Europese landen liever niet beschadigd zien.
Daarbij komt dat Rusland al langer onder verdenking staat van activiteiten die in het Westen onder de noemer hybride oorlogsvoering worden geplaatst. Denk aan cyberaanvallen, sabotage en elektronische verstoring. Dat betekent niet dat elk Russisch schip automatisch een drijvende sabotagecentrale is, maar het verklaart wel waarom militaire en veiligheidsdiensten zulke bewegingen nauwlettend volgen.
En precies daarom is de samenloop met de gps-storing boven Schiphol zo interessant. Als een analist de vermoedelijke storingsbron op zee situeert en daar op hetzelfde moment Russische schepen varen, is dat een aanwijzing die onderzoek verdient. Maar het blijft voorlopig een aanwijzing, geen bewijs.
De precieze bron van de storing is niet officieel vastgesteld. Evenmin is aangetoond dat een van de Russische schepen daadwerkelijk een stoorzender gebruikte. Ook over de lading en de bestemming van de betrokken schepen biedt het bericht geen definitieve duidelijkheid.
Je hoeft geen vliegtuig neer te halen om problemen te veroorzaken
Het opmerkelijke aan elektronische verstoring is dat je er niet noodzakelijk een groot militair apparaat voor nodig hebt. Satellietnavigatie werkt met bijzonder zwakke signalen die vanuit de ruimte worden uitgezonden. Een voldoende krachtige zender op de grond of op zee kan die signalen over een aanzienlijk gebied verstoren.
Dat maakt gps-jamming aantrekkelijk voor wie hinder wil veroorzaken zonder meteen een raket af te vuren. Een vliegtuig hoeft daardoor niet uit de lucht te vallen om toch met een ernstig probleem geconfronteerd te worden. Het volstaat dat bepaalde navigatiefuncties tijdelijk niet meer betrouwbaar zijn.
Voor de piloten boven Schiphol liep het maandag goed af. De luchtverkeersleiding hielp de getroffen toestellen veilig aan de grond en volgens de autoriteiten kwam de vliegveiligheid niet in het gedrang.
Maar daarmee is de belangrijkste vraag nog niet beantwoord: wie veroorzaakte de storing? Was het een technische verstoring, een opzettelijke actie vanop een schip of iets anders? En als de storing inderdaad afkomstig was van de Noordzee, was de aanwezigheid van de Russische schepen dan puur toeval?
Voorlopig weten we het niet. Wat we wel weten, is dat er op een avond tientallen vliegtuigen problemen kregen met hun gps-signaal, dat de vermoedelijke storingsbron volgens een data-analyse op zee lag en dat zich in die omgeving een aantal Russische schepen bevonden met een behoorlijk opmerkelijke voorgeschiedenis.
