Met kerst vieren we traditioneel de geboorte van Jezus, maar zoals bij zoveel eeuwenoude verhalen is ook hier de realiteit een stuk complexer dan de versie die we kennen van kerststallen, kerstliederen en verplichte catechese. Dat Jezus vrijwel zeker niet op 25 december geboren werd, is ondertussen redelijk bekend. Minder bekend, en gevoeliger, is dat ook rond zijn afkomst en rond zijn moeder Maria een hele reeks misverstanden bestaan die eerder voortkomen uit theologie en symboliek dan uit historische waarschijnlijkheid.
Het kerstverhaal zoals we het vandaag kennen, is geen verslag zoals een proces-verbaal, maar een religieuze constructie die doorheen de eeuwen werd verfijnd, opgepoetst en moreel afgestemd op wat men toen nodig vond. En daar hoort ook het idee van de eeuwige maagd Maria bij: een idee dat theologisch belangrijk was, maar historisch bijzonder moeilijk vol te houden is.
Was Maria écht een maagd? Historisch gezien: vrijwel zeker niet
Laat ons beginnen met het evidente, al voelt het voor sommigen nog altijd licht blasfemisch om het zo nuchter te zeggen: kinderen worden gemaakt zoals kinderen nu eenmaal gemaakt worden. Als in: banaan in pruim tot een portie yoghurt de fruitsla komt opvrolijken en de zaadcel de eicel bevrucht. Ook tweeduizend jaar geleden. Er is geen enkel historisch of biologisch argument dat erop wijst dat Maria op een andere manier zwanger werd dan via seks met een man. In alle waarschijnlijkheid was dat Jozef, met wie ze verloofd was en later samenleefde. De facteur zal ‘t niet geweest zijn, want die bestond toen nog niet.
Het idee van de maagdelijke geboorte komt uitsluitend uit theologische teksten, niet uit onafhankelijke historische bronnen. De evangeliën zijn geloofsteksten, geen medische dossiers. Ze werden bovendien decennia na de feiten geschreven, in een tijd waarin symboliek belangrijker was dan biologische nauwkeurigheid. De maagdelijkheid van Maria diende vooral om Jezus’ goddelijke status te benadrukken, niet om een realistisch beeld van het gezinsleven in Nazareth te schetsen.
Daar komt nog iets bij: het Hebreeuwse woord dat aan de basis ligt van dit verhaal, ‘almah’, betekent eigenlijk ‘jonge vrouw’, niet noodzakelijk ‘maagd’. In de Griekse vertaling werd dat later ‘parthenos’, wat wél expliciet ‘maagd’ betekent. Met andere woorden: een vertaalkeuze heeft mogelijk eeuwen aan theologie bepaald. Een klein taalkundig verschil, met enorme gevolgen.
Waarom dat maagdelijke beeld dan zo belangrijk werd
In de oudheid was seksuele onthouding gekoppeld aan zuiverheid, heiligheid en morele superioriteit. Een moeder die haar kind ‘zonder zonde’ ter wereld bracht, paste perfect in dat denkbeeld. Maria werd zo niet alleen de moeder van Jezus, maar ook een moreel rolmodel — onaantastbaar, onberispelijk en boven elke verdenking verheven.
Voor de Kerk was dat bijzonder handig. Een maagdelijk moederfiguur was makkelijker te idealiseren dan een jonge vrouw die, zoals zovelen in die tijd, waarschijnlijk zeer jong trouwde en zwanger werd. Seks was iets waar men liever over zweeg, zeker als het over heiligen ging. Dus werd het herschreven, verzacht en verheven.
Historisch gezien is het veel waarschijnlijker dat Maria een gewone Joodse vrouw was uit Galilea, die leefde volgens de gebruiken van haar tijd, een relatie had met haar partner en moeder werd zoals miljoenen vrouwen voor en na haar. Dat maakt haar niet minder bijzonder, alleen menselijker.
Symboliek boven realiteit
Dat betekent niet dat het verhaal ‘vals’ is in religieuze zin. Voor gelovigen gaat het niet over biologie, maar over betekenis. De maagdelijke geboorte staat symbool voor een nieuw begin, zuiverheid en hoop. Maar zodra je het verhaal historisch benadert, moet je ook eerlijk zijn: het kerstverhaal is geen letterlijk verslag, maar een verzameling symbolen, tradities en interpretaties die later als vaststaand werden beschouwd.
Net zoals 25 december een gekozen datum is, net zoals de stal waarschijnlijk geen stal was, en net zoals de drie koningen waarschijnlijk nooit bestaan hebben zoals we ze kennen, zo is ook de maagdelijkheid van Maria vooral een theologisch idee, geen historisch feit.
Met kerst vieren we dus niet alleen een geboorte, maar ook een verhaal dat door de eeuwen heen steeds mooier, netter en maagdelijker werd gemaakt dan de werkelijkheid vermoedelijk was. En misschien is dat net de essentie van kerst: niet wat er precies gebeurde, maar wat mensen er graag in wilden geloven.
