Ruim 712.000 Vlamingen keken zondagavond naar de eerste aflevering van 'Kamp Fly', meer dan genoeg om de VRT tevreden te stellen. Maar achter de indrukwekkende kijkcijfers zit een veel minder vrolijk verhaal.
Acht jongeren van 17 tot 19 jaar, die de school achter zich lieten of op het punt staan dat te doen, trekken met oud-commando Fly en Tom Waes naar Corsica. Ze leveren hun gsm, sigaretten en vapes in, tekenen een charter met de waarden van de Special Forces – respect, moed, discipline en verantwoordelijkheid – en krijgen elke dag anderhalf uur theorie van Fly. De kritiek op de militaire methode zwelt aan, maar dat hield de kijkers niet weg.
Een vangnet uit het leger
Fly weet waar hij over praat. "Ik paste niet in het schoolse systeem, zorgde voor stress bij m'n ouders", zegt hij, en hij vond pas in de Special Forces de discipline die hij op school miste. Ook Tom Waes deed er drie jaar over om zijn vierde middelbaar af te ronden. Het idee groeide uit Fly's bezorgdheid over wat hij als een samenleving onder druk ziet: "Onze hele maatschappij gaat gebukt onder chronische stress, depressies en burn-outs." Met het kamp wil hij de jongeren "een sociaal vangnet geven dat zo sterk is dat ze de wereld aankunnen".
Wie de jongeren ziet, begrijpt waarom zo'n vangnet nodig is. Joppe bleef drie keer zitten in zijn vijfde jaar, Bente ging naar vier scholen en een duaal traject, Jutta moest stoppen met judo na een nekletsel en volgt nu volwassenenonderwijs, en Lily ging niet meer naar school door de angsten waarmee ze al jaren leeft. Het zijn geen probleemjongeren uit een cliché, maar tieners die op verschillende manieren door de mazen van het onderwijs vielen.
De cijfers achter de camera
Dat ze niet alleen zijn, staat in de cijfers die de VRT zelf aanhaalt. Meer dan één leerling op zeven verlaat het Vlaamse secundair onderwijs zonder diploma, het hoogste peil in tien jaar. In de centrumsteden is het één op vijf, en in het deeltijds beroepsonderwijs haakt bijna zestig procent af. Over de oorzaken is men het niet eens. Toenmalig onderwijsminister Ben Weyts (N-VA) wees naar een krappe arbeidsmarkt die jongeren van de schoolbanken lokt, en naar de naweeën van corona. Guy Duchene van de Spectrumschool in Antwerpen legde de schuld bij de afschaffing van het deeltijds onderwijs en de verplichte overstap naar duaal leren, en zei dat "de urgentie er nooit is geweest".
Op dat debat geeft 'Kamp Fly' geen antwoord, en dat hoeft ook niet: het is televisie, geen beleid. Toch zit de pijn net daar. Een openbare omroep die acht jongeren uit die statistiek laat zien in een Corsicaans avonturenkamp, vertelt een verhaal over persoonlijke veerkracht en wilskracht. Het verhaal over scholen die leerlingen verliezen, over leerkrachten die te weinig tijd hebben en over onderwijs dat niet past voor wie anders leert, blijft grotendeels buiten beeld.
Wat het kost om gezien te worden
Daar komt de vraag bij wat de deelname kost voor wie meedoet. De jongeren werden gerekruteerd met affiches die vroegen of ze "schoolmoe" waren, en dachten volgens de VRT dat ze zich inschreven voor een avonturenprogramma. Enkele van hen zijn minderjarig, en wie op zondagavond voor meer dan zevenhonderdduizend kijkers zijn twijfels, angsten en mislukkingen toont, neemt dat beeld mee naar elke sollicitatie en elke nieuwe klas. Productiehuis De Mensen haalde psychologe Sarah Van Pelt erbij, die de ploeg vooraf wees op de kwetsbaarheden van de deelnemers. Tom Waes noemt haar voorbereiding "van goudwaarde".
Het zou oneerlijk zijn om de reeks daarom af te doen als uitbuiting. De makers namen hun verantwoordelijkheid ernstig, en de deelnemers zelf lijken er iets aan over te houden. "Ik ben nu rustiger en aangenamer voor mezelf", zegt Jutta. Voor jongeren die jarenlang vooral hoorden wat ze niet konden, kan een kamp waar volwassenen naar hen luisteren veel betekenen. "Het was ongelofelijk hoe goed ze konden luisteren naar de anderen", zegt Waes.
Maar de kijker mag zich realiseren waar hij naar kijkt. Achter elke deelnemer staan duizenden leeftijdsgenoten die geen kamp op Corsica krijgen, geen commando die naar hen luistert en geen camera die hun verhaal vertelt. Als 'Kamp Fly' iets aantoont, is het hoeveel een jongere kan bereiken wanneer iemand echt tijd en aandacht voor hem vrijmaakt. Dat is precies wat het onderwijs vandaag te weinig kan bieden.
“Veel te simplistisch”
Na de eerste aflevering gonsde het van de kritiek. Actrice Ann Ceurvels – bij het grote publiek bekend uit 'Thuis' – slingerde een video op Instagram met een vernietigende boodschap: "De nachtmerrie van honderdduizenden ouders, kinderen en jongeren wordt nu de waarheid op nationale tv. Dankjewel, VRT." Ceurvels spreekt als moeder van een zoon die het moeilijk heeft in het schoolsysteem. Haar bezwaar gaat over de kern van het programma: het idee dat militaire discipline jongeren die vastlopen op school opnieuw weerbaar zou maken. Ze hekelt ook dat de schuld voor schooluitval al te vaak bij de ouders wordt gelegd. Ze krijgt bijval van deskundigen, die het "veel te simplistisch" noemen om schooluitval als een kwestie van discipline voor te stellen.
Tommeke, wat doe je nu?
Tom Waes reageerde dezelfde avond in 'De Afspraak', zichtbaar geraakt. "Het heeft mij heel erg aangegrepen", zei hij. Hij vindt dat Ceurvels het programma verkeerd leest: "Ze neemt de presumptie aan dat wij een heel strenge militaire opleiding geven aan die jongeren, wat absoluut misplaatst zou zijn." 'Kamp Fly' is volgens hem allesbehalve een verheerlijking van de militaire mentaliteit, en elke deelnemer wordt behandeld als een individu "met hun eigen unieke problematiek". Ook het verwijt over de ouders wijst hij af: "Er is geen haar op ons hoofd dat eraan gedacht heeft om met de vinger naar de ouders te wijzen." De jongeren meldden zich zelf aan na een oproep die via affiches op scholen en in centra voor leerlingenbegeleiding werd verspreid. "Het zijn de jongeren die naar ons gekomen zijn. Geen enkele van de deelnemers is door de ouders ingeschreven."
Waes heeft een punt waar het de deelnemers betreft: de jongeren meldden zich zelf aan en de makers trokken een psychologe aan om hun kwetsbaarheden te bewaken. Maar zijn antwoord neemt de bredere kritiek van Ceurvels niet helemaal weg. Haar bezwaar gaat niet alleen over hoe de acht jongeren op Corsica behandeld worden, maar ook over het verhaal dat ruim zevenhonderdduizend kijkers op zondagavond meekrijgen. Een reeks waarin oud-commando's met een charter van respect, moed, discipline en verantwoordelijkheid jongeren opnieuw weerbaarder proberen te maken, kan de indruk wekken dat het probleem vooral bij de wilskracht of discipline van de leerling ligt. Voor ouders van kinderen die vastlopen door autisme, ADHD of angst, en niet door een gebrek aan karakter, kan dat als een verwijt aanvoelen, ook al was het nooit zo bedoeld.
Kamp Fly – elke zondag om 20 uur op VRT 1, en vanaf zondagochtend op VRT MAX. Een productie van De Mensen.
(Foto: VRT)
