Wie op 12 oktober naar de VRT zocht, kreeg herhalingen, ingekorte nieuwsuitzendingen en een boodschap in beeld die uitlegde waarom. Thuis was er niet, Blokken en Dagelijkse kost evenmin, en De Ideale Wereld viel helemaal weg. Op de radio draaide vooral muziek, De Ochtend op Radio 1 duurde amper twee uur en het regionale nieuws verdween. De drie vakbonden van de omroep, ACV, ACOD en VSOA, hadden het personeel opgeroepen om het werk neer te leggen, op dezelfde dag dat de socialistische vakbond de hele openbare sector liet staken.
Een rekening die blijft groeien
De aanleiding staat in de Vlaamse begroting die eind september werd voorgesteld. De VRT moet volgend jaar 3,4 miljoen euro minder dotatie verwerken, oplopend tot 7 miljoen in 2029, en de werkingsmiddelen worden niet meer geïndexeerd. Bovenop de 16,6 miljoen die de omroep al moest besparen, komt de rekening zo op 26,6 miljoen euro tegen 2029. Dat is meer dan de 25 miljoen die de VRT al structureel wegsneed met een eerder transformatieplan.
Bij de vakbonden is de woede groot. Joke Kerkhofs van ACOD wijst erop dat de Vlaamse regering voor de tweede keer in negen maanden de afspraken uit de beheersovereenkomst breekt, die het contract tussen overheid en omroep vastlegt. Carlos Van Hoeymissen van ACV noemt de besparingen "onrealistisch" en Mike Barlow van VSOA herinnert eraan dat de publieke omroep "een hoeksteen van onze democratie" is.
Mediaminister Cieltje Van Achter (N-VA) wuift die kritiek weg. Ze verwijt de vakbonden dat ze "goochelen met cijfers", herinnert eraan dat de VRT bij het begin van deze regeerperiode nog 20 miljoen euro extra kreeg en vindt dat de omroep de vorige keer grotendeels de dans ontsprong. "Dit is een begrotingsoefening en dan dragen de sterkste schouders bij", zegt ze. Onderhandelen sluit ze uit.
Wat mag blijven en wat moet weg
Zwaarder dan het bedrag weegt de opdracht die eraan vastzit. De minister wil een VRT die zich toelegt op betrouwbare journalistiek, Vlaamse producties, cultuur, educatie en sporten die commercieel minder aantrekkelijk zijn, met het vrouwenwielrennen als voorbeeld. De exclusieve contracten met bekende presentatoren moeten tegen 2029 verdwijnen, want "een schermgezicht kan perfect voor zowel VRT als VTM werken". Voor grote sportevenementen moet de omroep samenwerken met andere zenders, want "een WK of EK voetbal hoeft echt niet uitsluitend op VRT te zien te zijn". Voor de Formule 1 en het mannenvoetbal mag de VRT de rechten met de markt delen of er gewoon mee stoppen. Bovenop het gratis VRT MAX komt er misschien een betalende laag.
De fictie blijft buiten schot. "De mooie fictiereeksen die te zien zijn op de VRT, dat kan morgen ook nog, uiteraard", zegt Van Achter. Ze voegt eraan toe dat de VRT "geen kopie mag worden van commerciële zenders".
Wie dat naast elkaar legt, ziet de contouren van een omroep die vooral mag doen wat de markt laat liggen. Wat geld kost en veel kijkers trekt, zoals het grote voetbal, populaire gezichten en amusement, hoort volgens dit plan bij de commerciële zenders of moet minstens gedeeld worden. Wat de markt minder interessant vindt, blijft voor de VRT.
Het gelijk van de minister, en wat het kost
Voor de minister valt iets te zeggen. Een openbare omroep die met belastinggeld opbiedt tegen VTM voor dezelfde voetbalrechten of dezelfde presentator, drijft de prijs op voor iedereen. Het is bovendien legitiem om te vragen of een spelprogramma op prime time echt een publieke opdracht is. De VRT kost elke Vlaming 44,58 euro per jaar. Dat is niet duur in Europese vergelijking, maar het blijft gemeenschapsgeld, en wie dat geld beheert, mag keuzes maken.
Alleen zit er ook een risico aan dat plan. Een publieke omroep bereikt zijn publiek niet uitsluitend met nieuws, documentaires, cultuur en educatie. De koers, een quiz, Thuis of een populair schermgezicht trekken mensen naar een zender en zorgen ervoor dat die zender een brede plaats in de huiskamer behoudt. Haal je steeds meer van die populaire programma's weg, dan dreigt een openbare omroep over te blijven die zijn kerntaken misschien uitstekend uitvoert, maar er een steeds kleiner publiek mee bereikt.
Ook de belofte dat de fictie veilig is, roept daarom vragen op. Fictie behoort tot de duurdere programmasoorten die een omroep maakt. Met een dotatie die jaar na jaar krimpt en werkingsmiddelen die niet meer meestijgen met de prijzen, wordt elke nieuwe reeks een rekensom. De fictie sparen terwijl de financiële ruimte eromheen kleiner wordt, is gemakkelijker gezegd dan jarenlang gegarandeerd.
Een dag met een zwaar verstoorde programmering in oktober zal de regering niet van mening doen veranderen. ACOD dreigt intussen met hardere acties. Over de vraag welke openbare omroep Vlaanderen wil, met welk publiek en welke reikwijdte, is nooit een echt debat gevoerd. Zolang dat uitblijft, schrijft de begroting het antwoord.
(Fotomontage: Bert Van Den Broucke/Photo News/P-magazine)
