Je krijgt vrienden, een gemeenschap en mensen die zeggen dat je eindelijk ergens bij hoort. Klinkt prima, zeker wanneer je zestien bent, niet geweldig in je vel zit of thuis en op school niet meteen het gevoel hebt dat de wereld op jou zat te wachten. Alleen wordt het een ander verhaal wanneer die nieuwe familie zich stilaan begint te bemoeien met je vrienden, je relatie, je therapie en uiteindelijk zelfs je geld. Volgens meer dan dertig getuigenissen die VRT NWS Pano en De Morgen verzamelden, gebeurde dat bij jongerenkerk Go Church. De organisatie ontkent verschillende beschuldigingen, maar het onderzoek roept wel een vraag op die veel verder gaat dan deze ene kerk: hoeveel controle mag je eigenlijk verkopen als geloof?
Op sociale media ziet Go Church eruit als ongeveer het tegenovergestelde van de kerk waar je grootmoeder vroeger op zondagochtend naartoe trok. Geen halflege banken met zes mensen die Onze Vader mompelen terwijl de pastoor tegen de galm probeert te preken, maar jonge mensen, muziek, dans, enthousiasme en vooral veel samenhorigheid. De beweging, die deel uitmaakt van het internationale Lighthouse-netwerk, spreekt jongeren bovendien actief aan op plaatsen als de Antwerpse Meir, de Gentse Korenmarkt en het station van Mechelen. Met succes: volgens de organisatie wonen in België wekelijks ongeveer 450 mensen de diensten bij.
Op zich is daar uiteraard niets mis mee. Integendeel zelfs. Wie erin slaagt jongeren vrijwillig naar een kerk te lokken in een tijd waarin sommige parochies al bijna een bus zouden inleggen om tien aanwezigen bij elkaar te krijgen, heeft duidelijk iets gevonden waar behoefte aan bestaat. Verschillende voormalige leden vertellen ook precies waarom het werkte: ze vonden er vrienden, warmte en een gemeenschap. Luna omschrijft het tegenover Pano heel eenvoudig: "Ze geven je een familie en vrienden." Andreja was zestien, verbleef op internaat onder toezicht van een jeugdrechter en voelde zich binnen Go Church voor het eerst echt thuis. Ze ging zelfs bij haar pastor logeren.
En net daar begint het verhaal interessant én verontrustend te worden. Want hoe groter je behoefte aan die nieuwe familie, hoe groter ook de macht die ze over jou kan krijgen. Volgens verschillende getuigen bleef het bij Go Church namelijk niet bij samen zingen, bidden en op zondag gezellig bijeenkomen. De verwachtingen zouden gaandeweg zijn opgeschoven. Andreja vertelt dat ze geen make-up mocht dragen, dat vrouwen moesten koken en poetsen en dat haar werd geleerd dat een vrouw een man geen intieme zaken mocht weigeren. Laura, die vandaag nog minderjarig is, zegt dan weer dat ze haar therapie stopzette nadat binnen de kerk werd gezegd dat zulke hulp "duivelse dingen" waren. Uiteindelijk, zegt ze, raakte ze volledig geïsoleerd.
Go Church ontkent dat leden worden aangemoedigd om afstand te nemen van vrienden, familie of hobby's en wijst ook de beschuldiging van de hand dat mensen onder druk zouden worden gezet om psychologische begeleiding stop te zetten. Dat is een belangrijke kant van het verhaal en die moet je dus ook ernstig nemen. Alleen verdwijnen daarmee de getuigenissen natuurlijk niet. Zeker niet wanneer meer dan dertig mensen zich melden en verschillende verhalen opvallend dezelfde richting uitgaan.
Daar komt nog iets bij: de controle zou volgens voormalige leden bijzonder ver kunnen gaan. Nieuwkomers werd gevraagd hun telefoonnummer en adres achter te laten. Andreja vertelt dat leden om elf uur 's avonds voor haar deur stonden nadat ze enkele dagen niet had geantwoord. Relaties zouden bij voorkeur binnen de gemeenschap blijven en ook bij een huwelijk bleek God blijkbaar graag wat administratieve ondersteuning te krijgen. Anna, een andere getuige, zegt dat ze pas kon trouwen nadat een kerkelijke leider zijn goedkeuring had gegeven. Daarvoor moest ze betaalde huwelijksbegeleiding volgen en werd ze door haar pastor beoordeeld op onder meer spiritualiteit, gehoorzaamheid, integriteit, trouw en zelfdiscipline.
Probeer daar voor de aardigheid eens het religieuze sausje af te halen. Stel dat een voetbalclub tegen een zestienjarig meisje zegt welke vrienden goed voor haar zijn, zich bemoeit met haar partnerkeuze, haar gehoorzaamheid beoordeelt en vindt dat haar psycholoog misschien toch niet zo'n geweldig idee is. Tegen de tijd dat de trainer vervolgens om elf uur 's avonds aan haar voordeur staat omdat ze een paar berichten niet heeft beantwoord, staat vermoedelijk niet alleen de terreinverzorger met gefronste wenkbrauwen te kijken.
Waarom zouden we diezelfde vragen dan plots niet meer mogen stellen zodra er een Bijbel op tafel ligt?
Godsdienstvrijheid is een fundamenteel recht, maar het is nooit bedoeld geweest als een soort joker waarmee iedere andere maatschappelijke norm van tafel kan worden geveegd. Iedereen mag geloven wat hij wil en een volwassen mens mag desnoods zijn hele loon aan zijn kerk schenken als hij daar gelukkig van wordt. Het wordt alleen een stuk ingewikkelder wanneer een organisatie zich heel bewust op jongeren richt en sommige van die jongeren bovendien kwetsbaar zijn.
En dan komen we bij het geld, want ook God blijkt bij Go Church volgens de getuigenissen niet helemaal ongevoelig voor een gezonde cashflow.
Tijdens de zogenaamde offertijd wordt geven voorgesteld als een religieuze daad. Op beelden die Pano kon bekijken, klinkt onder meer de boodschap dat iemand die 107 euro bezit er 100 aan God kan geven en vervolgens met 7 euro naar huis kan gaan, omdat dat geplante "zaadje" later veel bomen zal voortbrengen. Mensen die een tiende van hun inkomen hadden gegeven, werden volgens getuigen uitgenodigd om naar voren te komen. Nina vertelt dat anderen vervolgens begonnen rond te kijken en zich schuldig voelden wanneer zij dat niet hadden gedaan.
Go Church benadrukt dat giften en tienden volledig vrijwillig zijn en ontkent dat tijdens zulke momenten druk wordt uitgeoefend. Formeel kan dat perfect kloppen. Niemand staat blijkbaar aan de uitgang met een bancontacttoestel en een uitsmijter voor wie zijn tien procent vergeten is. Maar sociale druk werkt nu eenmaal subtieler dan een belastingbrief. Wanneer je mensen voortdurend vertelt dat geld geven verbonden is met geloof, dankbaarheid en de zegen van God, terwijl de mensen die wél hun deel hebben gegeven zichtbaar naar voren mogen komen, wordt "vrijwillig" stilaan een behoorlijk rekbaar begrip.
Dat geldt trouwens voor veel meer dan geld. Ook vertrekken uit een groep kan op papier volledig vrijwillig zijn terwijl iemand het emotioneel ervaart alsof hij zijn hele sociale omgeving verliest. Je kunt officieel vrij zijn om met iedereen bevriend te blijven en tegelijk geregeld horen dat vrienden je "letterlijk naar de hel" kunnen leiden, zoals De Morgen-journalist Paul Notelteirs tijdens een undercoverbezoek aan een dienst hoorde. Niemand hoeft de deur op slot te draaien wanneer je iemand ervan kunt overtuigen dat achter die deur de duivel staat te wachten.
Precies daarom zijn de getuigenissen van minderjarigen zo belangrijk. Van volwassenen aanvaarden we dat ze soms spectaculaire keuzes maken. Wie op zijn dertigste beslist zijn halve loon weg te schenken, zijn vrienden niet meer te zien en alleen nog om te gaan met mensen uit dezelfde geloofsgemeenschap, mag dat in principe doen. Minderjarigen behandelen we zowat overal anders, omdat we weten dat zij makkelijker beïnvloedbaar zijn en machtsverhoudingen moeilijker kunnen inschatten. Het zou nogal vreemd zijn om daar ineens bijzonder ontspannen over te doen zodra degene die invloed uitoefent geen louche verkoper of internetgoeroe is, maar een religieuze organisatie.
Godsdienstsocioloog Wim Vandewiele van de KU Leuven zegt na het bekijken van de getuigenissen dat verschillende elementen aansluiten bij meerdere van de dertien criteria die de overheid gebruikt om schadelijke sektarische organisaties te beoordelen. Daarmee is Go Church niet plots officieel tot sekte verklaard en dat moeten we er ook niet van maken. Maar het is wel voldoende reden om niet tevreden te zijn met het antwoord dat giften vrijwillig zijn en iedereen vrij is om te vertrekken.
Nog ongemakkelijker wordt het wanneer je weet dat voormalig leider Morel Harding Kartel zelf zegt dat hij zich na verloop van tijd vragen begon te stellen bij de organisatie. Volgens hem leken interne vergaderingen uiteindelijk meer op bijeenkomsten van een makelaar dan van een kerk: cijfers en statistieken zouden er centraal hebben gestaan. Dat bewijst op zichzelf uiteraard geen financieel misbruik, maar in combinatie met de getuigenissen over geld, rekrutering en sociale druk is het niet bepaald een detail dat je achteloos naast de collectebus legt.
Misschien moeten we daarom ook niet verzanden in een discussie over de vraag of Go Church een "echte kerk", een "sekte" of nog iets anders is. Labels zijn handig, maar gedrag is interessanter. Wanneer een organisatie jongeren aanspreekt die op zoek zijn naar vrienden en houvast, vervolgens volgens tientallen getuigen steeds meer invloed krijgt op hun sociale leven, relaties en psychologische begeleiding en daar bovenop een omgeving creëert waarin geld geven als religieus wenselijk wordt voorgesteld, dan verdient dat onderzoek. Niet omdat het over christenen gaat, maar precies omdat we dezelfde vragen zouden stellen wanneer het over eender welke andere organisatie ging.
Go Church heeft uiteraard het recht om de beschuldigingen te betwisten en individuele getuigenissen zijn nog geen rechterlijke uitspraak. Maar meer dan dertig verhalen, gecombineerd met undercoveronderzoek en de analyse van deskundigen, zijn ook iets meer dan een paar boze ex-leden die na hun vertrek nog eens tegen de deur willen schoppen.
Geloof kan mensen houvast, vriendschap en betekenis geven. Dat is vermoedelijk ook precies waarom zoveel jongeren zich aanvankelijk tot Go Church aangetrokken voelden. Maar dezelfde eigenschappen die een hechte gemeenschap aantrekkelijk maken, kunnen haar ook bijzonder machtig maken wanneer de grens tussen begeleiden en bepalen begint te verdwijnen.
En misschien ligt daar uiteindelijk de eenvoudigste test. Een kerk mag je vertellen hoe je volgens haar dichter bij God komt. Zodra ze volgens zoveel voormalige leden ook begint te bepalen met wie je omgaat, wie je trouwt, of je nog naar je therapeut gaat en hoeveel van die 107 euro je na de dienst mee naar huis neemt, hoeft de overheid zich niet meer af te vragen wat God daarvan vindt.
Dan mag ze vooral eens kijken wat er hier op aarde gebeurt.
