Je hebt tegenwoordig blijkbaar geen bom meer nodig om het Europese luchtverkeer te ontregelen. Een computer, een internetverbinding en een paar bijzonder onaangename e-mails kunnen al volstaan. Al dagenlang worden vliegtuigen omgeleid en gebouwen ontruimd na bommeldingen die achteraf vals blijken. Nu heeft een zekere Mikhail Andropov de verantwoordelijkheid opgeëist. Wie hij is, weet niemand. Maar omdat zijn naam Russisch klinkt, is ook de link met Moskou alweer gelegd.
Europa heeft er een nieuwe mysterieuze figuur bij. Hij heet, of noemt zichzelf, Mikhail Andropov en beweert verantwoordelijk te zijn voor de reeks bommeldingen die de afgelopen dagen het Europese luchtverkeer en verschillende mediabedrijven hebben getroffen. Of die man werkelijk bestaat, of hij inderdaad achter de dreigingen zit en of hij alleen handelt, is voorlopig volstrekt onduidelijk. Maar één ding heeft de afzender alvast bereikt: zijn naam staat inmiddels in de internationale kranten.
In een dreigmail aan verschillende mediabedrijven stelt Andropov zichzelf voor als een van de leiders van de groep die verantwoordelijk zou zijn voor de bomdreigingen tegen Europese vliegtuigen. Vervolgens noemt hij de Europese autoriteiten 'incompetente idioten' die niets kunnen doen om hem tegen te houden. Een bijzonder vriendelijke kennismaking is het niet.
Volgens de afzender is de huidige golf van dreigingen bovendien nog maar het begin. Hij beweert dat zijn groep nieuwe mensen wil rekruteren en dreigt met toekomstige aanslagen tegen vliegtuigen, cruiseschepen, metrostations en treinen. Europeanen krijgen zelfs het advies om nog snel met het vliegtuig op vakantie te gaan zolang dat mogelijk is.
Het klinkt als de aankondiging van een bijzonder slechte rampenfilm, maar voor de veiligheidsdiensten is het uiteraard allesbehalve grappig.
Een bommelding zonder bom kan behoorlijk duur worden
De afgelopen dagen kregen verschillende Europese vluchten te maken met bomdreigingen. Vliegtuigen moesten worden omgeleid, veiligheidsprocedures werden opgestart en passagiers zagen hun reisplannen behoorlijk in de war gestuurd.
Vrijdag kwamen daar ook mediabedrijven bij. Onder meer het Ierse The Irish Independent, het Britse Sky News, het Franse TF1 en het Bulgaarse Nova TV werden genoemd als doelwit van dreigmails. Ook de gebouwen van de Ierse openbare omroep RTÉ in Dublin werden gedeeltelijk ontruimd.
De boodschap was telkens bijzonder concreet: er zou een explosief in het gebouw liggen dat binnen 45 minuten zou ontploffen.
Uiteindelijk werden er geen explosieven aangetroffen en konden de betrokken medewerkers hun werk hervatten. Maar daarmee was de schade natuurlijk niet verdwenen. Een gebouw ontruimen, een vliegtuig omleiden of een luchthaven extra veiligheidsmaatregelen laten nemen, kost geld en veroorzaakt behoorlijk wat overlast.
En precies daarop lijkt de afzender uit te zijn. In zijn mail beweert Andropov dat hij paniek wil veroorzaken en de Europese autoriteiten een fortuin wil laten uitgeven aan veiligheidsoperaties.
Als dat inderdaad zijn bedoeling is, hoeft hij niet eens een explosief te bezitten. Hij moet er alleen voor zorgen dat de ontvangers van zijn berichten de dreiging ernstig genoeg vinden om in te grijpen.
Dat is meteen het verontrustende aan deze zaak. Veiligheidsdiensten kunnen moeilijk besluiten om een bommelding te negeren omdat de afzender misschien een fantast is. Als er toch iets gebeurt, zijn de gevolgen niet te overzien.
Een Russische naam, dus meteen een Russische piste
En dan komen we bij de identiteit van onze mysterieuze correspondent.
Mikhail Andropov klinkt behoorlijk Russisch. Vooral de achternaam doet een belletje rinkelen bij wie nog iets van de Sovjetgeschiedenis kent. Joeri Andropov was begin jaren tachtig leider van de Sovjet-Unie en stond daarvoor jarenlang aan het hoofd van de beruchte geheime dienst KGB.
Persagentschap Reuters wees op die opvallende overeenkomst. Ook het onderwerp van de dreigmail, 'Boodschap aan het Westen', zou mogelijk verwijzen naar de titel van een biografie over de voormalige Sovjetleider.
Dat zijn interessante aanwijzingen voor wie de symboliek achter de berichten wil onderzoeken. Alleen vertellen ze ons nog niet wie de mails werkelijk heeft verstuurd.
Iedereen kan zich tenslotte Mikhail Andropov noemen. Als iemand morgen onder de naam Napoleon Bonaparte een dreigmail verstuurt, gaan we er hopelijk ook niet automatisch van uit dat de Franse regering opnieuw plannen heeft om Europa te veroveren.
Toch is de link met Rusland snel gelegd. Experts wijzen erop dat hybride oorlogsvoering, waarbij onder meer sabotage, desinformatie en ontwrichtende acties worden ingezet, past binnen tactieken die ook aan Rusland worden toegeschreven.
Dat is op zichzelf een verdedigbare onderzoekspiste. Alleen is er voorlopig geen publiek bevestigd bewijs dat deze specifieke bommeldingen door de Russische staat worden aangestuurd.
De Russische ambassade in Dublin ontkent alvast iedere betrokkenheid. Volgens een woordvoerder weet de ambassade niet meer over de incidenten dan de rest van de wereld en zijn beschuldigingen aan het adres van Rusland ongegrond.
Nu is een ontkenning van een ambassade uiteraard evenmin een sluitend bewijs van onschuld. Maar een Russische naam onder een e-mail is ook geen bewijs van schuld.
En dan duikt er nóg een Russische groepering op
Alsof het verhaal nog niet ingewikkeld genoeg is, werd de verantwoordelijkheid voor enkele bommeldingen eerder ook opgeëist in naam van 'Male State', een Russische radicaal-rechtse extremistische beweging die in 2016 online werd opgericht door Vladislav Pozdnyakov.
Die beweging werd in 2021 in Rusland verboden. Pozdnyakov ontkent inmiddels dat hij opdracht heeft gegeven voor de recente bomdreigingen en stelt dat zijn organisatie al jaren niet meer bestaat.
Op een Telegram-account dat met de groep in verband wordt gebracht, reageerde men zelfs behoorlijk geïrriteerd op vragen over de vermeende betrokkenheid. De boodschap kwam erop neer dat iedereen wel een bekende naam onder een dreigbrief kan zetten, zonder dat de persoon achter die naam er iets mee te maken heeft.
En zo wordt het verhaal steeds merkwaardiger. Eerst eist een groepering verantwoordelijkheid op, vervolgens verschijnt een mysterieuze Andropov, terwijl de oprichter van die eerste beweging zegt dat zijn organisatie helemaal niet meer bestaat.
Ondertussen is ook nog niet officieel vastgesteld dat alle bommeldingen van de afgelopen week daadwerkelijk door dezelfde personen werden verstuurd.
Het zou dus best kunnen dat één groep achter verschillende incidenten zit. Maar het is evengoed mogelijk dat andere afzenders op de gebeurtenissen inspelen of de verantwoordelijkheid opeisen om aandacht te krijgen. Voorlopig weten we het eenvoudigweg niet.
Van een vermoeden naar een wereldnieuwsbericht
En precies daar wordt het journalistiek interessant. Wanneer er ergens een verdachte gebeurtenis plaatsvindt, gaan onderzoekers en journalisten vanzelf op zoek naar mogelijke verklaringen. Dat is logisch. Alleen bestaat het risico dat een aannemelijke hypothese gaandeweg steeds meer als een vaststaand feit wordt behandeld.
Eerst schrijft een medium dat Russische betrokkenheid niet uitgesloten is. Vervolgens verschijnt ergens dat experts naar Rusland kijken. Een derde medium neemt dat over en voor je het weet, krijgt de lezer de indruk dat de daders eigenlijk al bekend zijn. Terwijl niemand nog altijd weet wie er achter de computer zat.
Dat betekent niet dat Rusland niets met de zaak te maken kan hebben. Integendeel, als er concrete aanwijzingen opduiken, moeten die uiteraard onderzocht worden. Maar zolang die ontbreken, blijft het een hypothese. En een hypothese wordt niet betrouwbaarder omdat ze door twintig kranten wordt overgenomen.
Hetzelfde geldt overigens voor de claims van Andropov zelf. De man beweert dat hij een groot netwerk aanstuurt, dat zijn groep nieuwe leden rekruteert en dat er nog veel grotere acties op komst zijn. Maar ook dat zijn voorlopig uitsluitend beweringen van iemand die er alle belang bij kan hebben om zo machtig en gevaarlijk mogelijk over te komen.
Misschien is hij inderdaad de leider van een georganiseerde operatie. Misschien is hij een uitvoerder die namens anderen communiceert. Misschien is hij een fantast die probeert mee te liften op bestaande dreigingen. Dat zijn verschillende mogelijkheden, geen vaststellingen.
De echte winnaar is voorlopig de paniek
Het meest verontrustende aan het hele verhaal is misschien wel hoe eenvoudig het blijkt om een samenleving te ontregelen zonder daadwerkelijk geweld te gebruiken.
Een bommelding moet worden onderzocht. Een vliegtuig kan niet zomaar doorvliegen wanneer er een geloofwaardige dreiging is. Een mediabedrijf kan zijn werknemers niet rustig laten doorwerken wanneer iemand beweert dat er binnen drie kwartier een explosief zal afgaan.
Die voorzichtigheid is noodzakelijk, maar maakt het systeem tegelijk kwetsbaar voor mensen die precies weten welke reactie hun berichten kunnen uitlokken.
En ondertussen krijgen de afzenders nog iets anders cadeau: aandacht. Hun dreigementen worden besproken, hun zelfgekozen namen verschijnen in de kranten en hun beweringen bereiken een publiek dat ze zonder die bommeldingen wellicht nooit hadden kunnen aanspreken.
Dat maakt de journalistieke opdracht er niet eenvoudiger op. Je moet over de gebeurtenissen berichten, maar tegelijk vermijden dat je ongewild de grootspraak van een onbekende afzender versterkt.
Voorlopig blijft Mikhail Andropov dus vooral een naam onder een reeks dreigende berichten. Of daar een Russische operatie, een andere organisatie of iemand met bijzonder veel vrije tijd achter schuilgaat, moet onderzoek uitwijzen.
Eén ding is wel duidelijk: wie verantwoordelijk is voor deze bommeldingen, heeft met relatief weinig middelen een bijzonder grote verstoring veroorzaakt.
En misschien moeten we daarom eerst proberen te achterhalen wie er werkelijk achter die mails zit, voordat we beginnen te discussiëren over welke wereldmacht de schuld krijgt.
Want een Russische achternaam is nog geen Russisch paspoort. En zelfs een Russisch paspoort is nog geen bewijs dat het Kremlin de afzender is.
