Meesterzet of wanhoopsdaad?
Het was zondagnacht, kort na half twee, toen de vicepremiers beseften dat Bart De Wever het meende. “Hij zei gewoon: ik ga morgen naar de koning”, vertelde een van hen later. Maandagochtend reed de premier naar het paleis, sprak er anderhalf uur met koning Filip en kwam weer buiten zonder dat België officieel een regering minder had. De koning houdt het ontslag in beraad, wat in de bijzondere logica van de Belgische politiek betekent dat de regering tegelijk ontslag heeft genomen én gewoon verder bestaat. Tot vrijdag ontvangt Filip de voorzitters van de vijf meerderheidspartijen. Tot dan hangt Arizona ergens tussen leven en dood.
Opvallender dan het ontslag zelf was de reactie erop. Geen paniek, geen politieke aardbeving en zelfs op de financiële markten nauwelijks beweging: de Belgische tienjaarsrente bleef maandag vrijwel stabiel. Binnen de regering begreep iedereen bovendien dat het ontslag minstens gedeeltelijk een drukmiddel was. Een premier die naar de koning trekt en een land dat vervolgens zijn schouders ophaalt: het zegt misschien meer over de Belgische politiek dan eender welke begrotingstabel.
Een land dat op krediet leeft
De cijfers waarover de regering ruziet, zijn nochtans allesbehalve symbolisch. Met een tekort van ruim vijf procent van het bruto binnenlands product heeft België het grootste begrotingsgat van de eurozone en de overheidsschuld klimt dit jaar boven 110 procent. Moody's en S&P verlaagden in april de kredietwaardigheid van België, vrijdag volgt een nieuwe beoordeling van Fitch en de Europese Commissie heeft ons land al onder een procedure wegens buitensporig tekort geplaatst.
De Wever zoekt al twee maanden naar tien miljard euro om tegen 2029 te vermijden dat de rentelasten steeds zwaarder beginnen door te wegen. Alleen moet hij dat geld vinden met twee coalitiepartners die ongeveer even gemakkelijk met elkaar te verzoenen zijn als mayonaise en een wit hemd.
Vooruit wil dat minstens anderhalf miljard euro bij de sterkste schouders wordt gehaald en dat de besparingen op zorg en uitkeringen worden afgezwakt. De MR wil geen nieuwe belastingen. Het laatste voorstel van de premier probeerde tussen beide kampen door te rijden: 1,2 miljard bij de vermogenden en mildere ingrepen in de pensioenen en bij langdurig zieken.
Voor de socialisten bleef het “te vaag en te weinig”, onder meer omdat een deel van de opbrengst uit een nieuwe fiscale regularisatie moest komen. Het commentaar binnen de partij daarop was veelzeggend kort: “Tja.” Voor MR-vicepremier David Clarinval ging het voorstel dan weer veel te ver. Hij telde er meer dan drie miljard euro aan nieuwe belastingen in.
“We zitten vast in een binaire tegenstelling tussen Vooruit en MR”, klonk het binnen de regering. “Voor de ene is het wit en voor de andere zwart.”
Dat de coalitie Arizona heet, begint stilaan als een grap te klinken. Van de woestijn heeft ze vooral de droogte geërfd. Les Engagés-vicepremier Maxime Prévot verweet Georges-Louis Bouchez publiekelijk dat hij als voorzitter van voetbalclub Francs Borains de fiscale voordelen van voetballers verdedigt terwijl gepensioneerden moeten inleveren. Volgens een regeringsbron zou Bouchez achter gesloten deuren zelfs hebben gezegd dat een tussenkomst van het IMF, zoals destijds in Griekenland, hem niet zou deren. De MR ontkent dat. Dat zo'n verhaal ondertussen zonder veel moeite geloofwaardig klinkt, zegt op zichzelf al iets over de sfeer binnen de coalitie.
De truc van de strateeg
Wie De Wever het voordeel van de twijfel gunt, kan zijn ontslag zien als een berekende zet. De premier weet dat de koning het niet zomaar zal aanvaarden en dat geen enkele meerderheidspartij staat te springen om verkiezingen. Door het woord ‘ontslag’ nu werkelijk uit te spreken, verhoogt hij de druk op de partijvoorzitters om zelf aan tafel te gaan.
Dat kan uitmonden in het conclaaf waar Bouchez al langer om vraagt en waartegen Vooruit zich ondertussen niet meer verzet. “Dit lijkt ons een beredeneerde gok”, valt in de wandelgangen te horen. “We zitten al langer best dicht bij een akkoord.” In die lezing heeft De Wever de crisis bewust laten ontploffen omdat maandenlang verder pruttelen nog minder aantrekkelijk was.
Aan Franstalige kant circuleert al langer een veel donkerdere theorie: dat de Vlaams-nationalistische premier er uiteindelijk baat bij heeft wanneer de federale regering mislukt. Als België zelfs onder leiding van Bart De Wever onbestuurbaar blijkt, kan hij daarna het confederalisme als oplossing naar voren schuiven. Een premier die vanuit de Wetstraat bewijst dat het land waarin hij premier is niet werkt: veel Belgischer wordt politieke ironie niet.
Alleen zit daar een behoorlijk probleem aan.
De cijfers.
Verkiezingen? Liever niet
In de jongste grote peiling staat Vlaams Belang op 27,8 procent, het hoogste peil sinds de verkiezingen, terwijl N-VA terugvalt naar 23 procent. Vlaams Belang voert bovendien campagne met een slogan die rechtstreeks op De Wever mikt: “Wie gelooft hem nog?”
Wie met zulke cijfers verkiezingen uitlokt, neemt dus een bijzonder grote gok. N-VA kent het gevaar bovendien uit eigen ervaring. Toen de partij in 2018 de regering-Michel liet vallen over het Marrakeshpact, kreeg ze achteraf een groot deel van de schuld voor de crisis en verloor ze bij de verkiezingen.
Daar komt bij dat het huidige schouwspel akelig bekend voorkomt. Vorig najaar liep dezelfde ploeg vast op grotendeels dezelfde discussies, dreigde De Wever eveneens met het paleis en kwam er na weken onderhandelen uiteindelijk een akkoord van 9,2 miljard euro. De btw-hervorming die toen een belangrijk onderdeel van het compromis vormde, werd later door de Raad van State als onwerkbaar beoordeeld.
Politicoloog Dave Sinardet sprak dit najaar dan ook van “een gigantische déjà vu” en merkte op dat De Wever “wat lijkt te blijven steken in zijn eigen methode”.
Intussen tikt de klok gewoon verder. De termijn om de begroting voor 2027 tijdig door de Kamer te krijgen, is verstreken. De voorlopige twaalfden die De Wever koste wat het kost wilde vermijden, lijken daardoor onvermijdelijk.
Als alleen de crisis nog kan helpen
Misschien zit het merkwaardigste detail van deze hele saga in wat sommige onderhandelaars ondertussen hopen dat er gebeurt.
“Het enige wat nog redding kan brengen, zijn events die de druk op de coalitie om een akkoord te sluiten doen toenemen”, zegt een regeringsbron. Met zulke ‘events’ worden bijvoorbeeld een stijgende rente of een verlaging van de Belgische kredietrating bedoeld. Bij N-VA wordt daarom met bijzondere belangstelling uitgekeken naar het oordeel van Fitch.
Dat is toch een vreemde situatie: een regering die bijna slecht nieuws over het eigen land nodig heeft om zichzelf weer aan het werk te krijgen. Alsof een kapitein op storm zit te wachten omdat zijn bemanning anders weigert te roeien.
Voorlopig doen de financiële markten zelfs dat plezier niet. De rente reageerde nauwelijks op het ontslag van De Wever. Buiten de Wetstraat lijkt men er dus voorlopig vanuit te gaan dat België na het nodige politieke theater uiteindelijk opnieuw zal doen waar het wereldkampioen in is: nét op tijd een compromis vinden.
Wat vrijdag volgt
Het waarschijnlijkste vervolg laat zich stilaan raden. De koning heeft al laten weten dat het land “zich geen langdurige politieke crisis kan veroorloven”, CD&V en Les Engagés pleiten openlijk voor verder onderhandelen en CD&V-voorzitter Sammy Mahdi waarschuwde dat “ons land geen tijd te verliezen heeft”.
De Wever krijgt dan wellicht opnieuw een opdracht, er volgt een conclaaf en uiteindelijk verschijnt er een compromis waarmee iedereen naar zijn eigen achterban kan trekken. Bouchez kan dan vertellen dat hij nieuwe belastingen heeft tegengehouden, Rousseau dat de sterkste schouders hun deel betalen en de rest van het land mag proberen uit te zoeken wie er nu precies gelijk heeft. Liefst zonder de volledige begrotingstabellen erbij te nemen.
Mocht de regering alsnog vallen en het parlement worden ontbonden, dan volgen binnen veertig dagen verkiezingen. Achter de schermen worden daarom al alternatieven bekeken. Bij N-VA klinkt het dat de PS zich klaarmaakt om de Vlaams-nationalisten te vervangen, terwijl Anders-voorzitter Frédéric De Gucht zijn zetels aanbiedt voor een begroting zonder Vooruit. Ondertussen blijven dossiers liggen die moeilijk maanden kunnen wachten, van de overname van de kerncentrales tot de gedeeltelijke verkoop van Belfius.
Of het ontslag van De Wever een meesterzet of een wanhoopsdaad was, zullen we misschien pas later weten. Maar naarmate hetzelfde scenario vaker wordt opgevoerd, wordt het verschil steeds kleiner. Wat vorig jaar nog een spectaculaire dreiging was, voelt vandaag al als een herhaling: opnieuw een deadline, opnieuw het paleis, opnieuw partijen die elkaar verantwoordelijk houden en opnieuw de hoop dat de ernst van de situatie uiteindelijk groot genoeg wordt om iedereen tot een compromis te dwingen.
Vrijdag weten we waarschijnlijk of het doek valt of de acteurs gewoon aan een nieuwe scène beginnen.
De rekening voor de voorstelling blijft in beide gevallen dezelfde kant uitgaan.
(Foto: Didier Lebrun)
