Rijkswacht 2.0: Theo Francken wil opnieuw een paramilitair korps dat kan worden ingezet wanneer de openbare orde ernstig wordt bedreigd. Louis Tobback ziet het met lede ogen aan. De voormalige minister van Binnenlandse Zaken hielp destijds net om de rijkswacht te demilitariseren en vindt de nostalgie totaal misplaatst. Misschien geen slecht idee om even te kijken waarom dat oude korps eigenlijk verdween voor we het opnieuw uit de kast halen.
Louis Tobback heeft al heel wat politieke modes zien komen en gaan. De voormalige minister van Binnenlandse Zaken en burgemeester van Leuven is een politieke dinosaurus, in de beste én lastigste betekenis van het woord: hij kent de geschiedenis, herinnert zich de mislukkingen en heeft weinig geduld met politici die denken dat een oud probleem verdwijnt zodra je er een nieuwe naam op kleeft.
Zijn oordeel over het rijkswachtvoorstel van Theo Francken is vernietigend. De nostalgie naar de rijkswacht noemt hij totaal misplaatst. Wat de minister van Defensie voorstelt, is volgens Tobback geen doordachte hervorming, maar perceptiepolitiek. Een stoer veiligheidsverhaal dat vooral goed moet klinken bij een publiek dat genoeg heeft van rellen, geweld en beelden van een politie die soms achter de feiten aanloopt.
Een uniform uit de politieke verkleedkist
Francken wil een nieuw korps dat onder de gedeelde verantwoordelijkheid van Binnenlandse Zaken en Defensie valt. Daarmee zou België opnieuw een paramilitaire veiligheidsstructuur krijgen, naar het voorbeeld van korpsen zoals de Spaanse Guardia Civil of de Nederlandse Koninklijke Marechaussee.
Het klinkt daadkrachtig. Een nieuw korps, militaire discipline, een stevig uniform en de belofte dat de orde voortaan wél gehandhaafd zal worden. In de politieke communicatie is dat een aantrekkelijke combinatie. Alleen blijft de fundamentele vraag overeind: welk concreet probleem lost die nieuwe rijkswacht op dat de bestaande politie niet kan oplossen?
Dat is ook de vraag die Tobback stelt. Als de politie vandaag onvoldoende personeel, middelen of opleiding heeft om zware rellen onder controle te krijgen, moet de overheid daarin investeren. Een extra organisatie optuigen verandert op zichzelf niets aan die tekorten. Het risico bestaat zelfs dat België opnieuw verschillende diensten creëert met elk hun eigen bevoegdheden, prioriteiten en verantwoordelijken.
En precies daar wordt de geschiedenis interessant. De politiehervorming kwam er na jaren waarin versnippering en rivaliteit tussen veiligheidsdiensten zwaar onder vuur lagen. De zaak-Dutroux en de onderzoeken naar de Bende van Nijvel legden pijnlijke problemen rond samenwerking en informatie-uitwisseling bloot. De hervormingen moesten net aan die versnippering een einde maken.
Wie vandaag opnieuw een tussenstructuur wil bouwen, moet dus meer op tafel leggen dan een verlangen naar kordaat optreden.
Close noemt het brol, Francken noemt het een signaal
Tobback staat met zijn kritiek niet alleen. Ook Philippe Close, PS-burgemeester van Brussel, heeft weinig enthousiasme voor het plan. Hij noemt het voorstel “brol” en wil de middelen liever in de bestaande politiediensten investeren.
Ook criminoloog Jelle Janssens van de UGent stelt vragen bij de meerwaarde van een paramilitaire eenheid. Harder en militairder optreden kan volgens hem juist meer vijandigheid en agressie uitlokken. Hij pleit ervoor eerst de bestaande politiediensten te evalueren, beter te begrijpen wat er in wijken gebeurt en het contact met lokale gemeenschappen te versterken.
Dat klinkt natuurlijk een pak minder spectaculair dan een nieuwe brigade. Je krijgt er geen stoere foto met uniformen en indrukwekkende uitrusting bij, maar het is wel een relevante vraag: hebben we werkelijk een nieuwe veiligheidsdienst nodig of moet degene die we al hebben gewoon beter functioneren?
Niet iedereen schiet het voorstel overigens af. De militaire vakbond ACMP-CGMP staat positief tegenover het idee van een nieuwe eenheid, maar vraagt een modern en duidelijk afgebakend takenpakket. De bevoegdheden van politie, Defensie en Justitie moeten helder worden vastgelegd om conflicten en dubbel werk te vermijden.
Minister van Binnenlandse Zaken Bernard Quintin (MR) overlegt ondertussen met Francken over nauwere samenwerking tussen beide departementen. Hij wil vermijden dat België in een situatie zoals Frankrijk terechtkomt. Francken zelf presenteert zijn voorstel als een duidelijk signaal, niet als een wonderoplossing.
Alleen is een signaal nog geen beleid.
Het Vlaams Belang krijgt zijn zin
Er zit bovendien een politieke bijsmaak aan het voorstel. Het Vlaams Belang liet op 19 oktober weten dat Francken een idee overneemt dat de partij al eerder in haar veiligheidsprogramma had opgenomen. Kamerlid Ortwin Depoortere bedankte de minister openlijk en merkte fijntjes op dat hij nog 116 andere voorstellen uit de veiligheidsbrochure van zijn partij kon overnemen.
De PVDA noemt rijkswacht 2.0 dan weer een gevaarlijk idee dat niets oplost. Volgens parlementslid Nabil Boukili dreigt de inzet van militaire ordetroepen bij betogingen en sociale onrust het geweld juist aan te wakkeren. Zijn partij verzet zich tegen een verdere militarisering van de openbare orde.
De politieke loopgraven zijn daarmee snel gevuld. Rechts ziet mogelijkheden voor harder optreden, links waarschuwt voor militarisering en anderen vragen zich af waarom België alweer een nieuwe structuur nodig heeft.
De rijkswacht was geen onschuldig nostalgisch merk
En daar komt Tobback opnieuw in beeld. Wie de oude rijkswacht uitsluitend herinnert als een korps dat met harde hand de orde handhaafde, heeft een selectief geheugen. De geschiedenis van de dienst omvat ook zware kritiek op haar militaire structuur, de gebrekkige verhouding met andere veiligheidsdiensten en affaires die het vertrouwen in het apparaat aantastten.
Tobback weet dat uit de eerste hand. Als minister van Binnenlandse Zaken speelde hij een belangrijke rol in de demilitarisering van de rijkswacht. In latere interviews verwees hij naar het wantrouwen en de controverses rond onder meer de antiterreureenheid Diane en de Bende van Nijvel. Na de ontsnapping van Marc Dutroux in 1998 kwam de politiehervorming in een definitieve stroomversnelling en ontstond uiteindelijk de geïntegreerde politie.
Dat betekent niet dat de oude rijkswacht niets goed deed. Evenmin betekent het dat de huidige politie perfect functioneert. Integendeel: de rellen en het geweld van de voorbije tijd maken duidelijk dat er problemen zijn die een antwoord verdienen.
Maar de rijkswacht verdween niet omdat iemand in Brussel op een druilerige dinsdag zin had in een nieuw logo.
Wie haar in een 2.0-versie opnieuw wil invoeren, moet daarom vooral uitleggen hoe hij voorkomt dat de oude problemen mee terugkeren.
Veiligheid is meer dan een uniform
De woede over geweld tegen politieagenten, hulpverleners en burgers is terecht. Relschoppers die vernielen, bedreigen of hulpdiensten aanvallen, moeten worden aangepakt. Daar hoeft geen democratische overheid zich voor te verontschuldigen.
De discussie begint bij de manier waarop. Als de politie onvoldoende mensen heeft, moet er personeel bij. Als agenten onvoldoende opleiding of uitrusting krijgen, moet dat worden aangepakt. Als daders telkens opnieuw op straat belanden doordat justitie of de strafuitvoering vastloopt, ligt daar eveneens werk. En wanneer bepaalde buurten pas aandacht krijgen zodra de boel in brand staat, is ook dat een probleem dat geen enkel nieuw uniform vanzelf oplost.
Misschien blijkt uiteindelijk dat Francken gelijk heeft en dat een mobiele paramilitaire eenheid werkelijk iets toevoegt wat vandaag ontbreekt. Dan verdient het idee een eerlijke kans.
Maar eerst mag hij één simpele vraag beantwoorden: wat kan rijkswacht 2.0 wat onze huidige politie vandaag niet kan — en waarom kunnen we dat probleem niet oplossen binnen de diensten die we al hebben?
Want België heeft in het verleden al geleerd dat méér veiligheidsdiensten niet noodzakelijk méér veiligheid betekenen.
Een 2.0 achter de naam zetten, wist die geschiedenis niet.
(Foto: Bert Van Den Broucke/Xavier Piron/ Photo News)
