Van Créteil tot Luik: hoe onderwijsprotest werd gekaapt door relschoppers en plunderaars.
Het begon in een middelbare school in Créteil, een arbeidersvoorstad van Parijs, waar leerlingen op 17 september de poort blokkeerden omdat er te weinig leraren waren en het gebouw uit elkaar viel. Een maand later staat het negentiende-eeuwse stadhuis van Limoges in as, is het stadhuis van Marseille bestormd, brandde in Lyon het toerismekantoor af en werd in Bordeaux de residentie van de prefect aangevallen. In Luik, Charleroi, Aarlen en Brussel sloegen scholieren en meelopers ondertussen ruiten in uit protest tegen de besparingen in het Franstalige onderwijs. Zondagavond om acht uur sprak Emmanuel Macron de natie toe. Hij had het over orde, straffen en schadevergoeding. Over de school waar het allemaal begon, had hij weinig te zeggen.
Van lege klaslokalen tot brandende stadhuizen
In Frankrijk groeide het protest op enkele weken tijd uit van een paar lycées in de banlieue tot een nationale beweging. Ouders, leraren en vakbonden sloten aan, en op zaterdag 17 oktober sloten ook de gele hesjes zich aan voor een actiedag over de koopkracht. Volgens het ministerie van Binnenlandse Zaken kwamen er 550.000 mensen op straat, volgens de vakbond CGT 800.000. Aan het einde van de dag telde de Parijse politie 855 arrestaties, een record, en in het hele land liep het aantal op tot rond de tweeduizend. Meer dan vijfhonderd agenten, gendarmes en brandweerlui raakten gewond, en volgens de federatie van handelaars werden zo'n 1.500 zaken getroffen, met schade die in de honderden miljoenen euro loopt.
Wie de beelden bekijkt, ziet weinig scholieren die betogen voor kleinere klassen. Je ziet gemaskerde groepen die een Lacostewinkel leegroven, een supermarkt in Parijs strippen en de Galeries Lafayette proberen binnen te dringen. Een 26-jarige betoogster verwoordde het zo: “Het zijn de onruststokers die kwamen, en het breekt mijn hart, want het ontneemt de beweging haar geloofwaardigheid.”
Ook het geweld van de andere kant liet sporen na. In Lens verloor een vijftienjarige jongen zijn hand nadat hij een granaat van de oproerpolitie oppakte, in Mulhouse verloor een meisje van zeventien een oog en de interne dienst van de politie onderzoekt minstens twee dozijn klachten over politiegeweld.
België doet het op kleinere schaal na
In het Franstalige landsdeel is de aanleiding nog concreter. De regering van de Federatie Wallonië-Brussel moet de komende jaren zo'n 300 miljoen euro besparen. Leraren in het hoger secundair moeten tien procent meer lesuren geven zonder extra loon, het inschrijvingsgeld in het hoger onderwijs stijgt en de regels voor ziekteverlof en het einde van de loopbaan worden strenger. Minister van Onderwijs Valérie Glatigny (MR) liet het parlement de maatregelen goedkeuren na een nachtelijke marathonzitting.
Vanaf 1 oktober sloeg de vlam in de pan in Luik, waar winkels, een kermis en het station het moesten ontgelden. Tegen 8 oktober had de politie er 194 mensen opgepakt, van wie 114 minderjarigen, en waren 43 agenten gewond. Burgemeester Willy Demeyer (PS) verbood alle samenscholingen tot 16 oktober. In Brussel liep het op 12 en 17 oktober uit de hand aan het Zuidstation, in Anderlecht en in het centrum, waar de politie op de laatste dag 150 mensen oppakte en de deelsteps voor het weekend verbood. Het collectief Mars Attacks! kondigde aan elke dag in een andere Waalse stad te betogen.
Iedereen heeft een schuldige, niemand een plan
De reacties zijn aan beide kanten van de grens even voorspelbaar als inwisselbaar. Minister van Binnenlandse Zaken Bernard Quintin (MR) noemt het geweld georganiseerd en wijst naar een antifabeweging die jongeren zou manipuleren. Zijn Franse collega Laurent Nuñez en premier Sébastien Lecornu wijzen naar uiterst links en criminelen, en Lecornu ziet in de rellen alvast een opwarming voor de presidentsverkiezingen van volgend jaar. Marine Le Pen verwijt de relschoppers dat ze de betogingen verpesten, Jean-Luc Mélenchon verwijt Lecornu dat hij met vuur speelt, en Donald Trump postte “France is burning!” met een verwijzing naar migratie, hoewel de Franse overheid de rellen daar zelf niet mee in verband brengt. Iedereen vindt in de rook precies wat hij al wilde zien.
De oplossingen die op tafel liggen, gaan bijna allemaal over de rekening achteraf. In Frankrijk wil minister van Justitie Gérald Darmanin ouders burgerlijk aansprakelijk maken voor de schade die hun kinderen aanrichten, in België steunt Quintin een wet die relschoppers voor de schade laat opdraaien. Glatigny zegt dat de besparingen niet teruggedraaid worden en stelt voor om in elke school een aanspreekpunt in te richten, wat een aardige geste is in een systeem waar de leraar die dat aanspreekpunt moet zijn net meer uren moet kloppen voor hetzelfde loon.
Macron: wie breekt, betaalt
Zondagavond sprak Macron de natie toe. “Niets kan zulke daden rechtvaardigen”, zei de president, die de schuld legde bij uiterst linkse groepen waarbij zich criminelen hadden aangesloten. Wie plunderde en vernielde, zal voor de schade moeten betalen, de staat zal zijn republikeinse instellingen beschermen en de getroffen handelaars, gemeenten en bewoners worden niet in de steek gelaten. Premier Lecornu leidt vanaf maandag een crisiscel om hen te helpen. Een dag eerder had Macron de relschoppers al “zaaiers van chaos” genoemd. Over de leraren die ontbreken, de lokalen die lekken en het geld dat ervoor nodig is, viel in de eerste verslagen geen nieuwe maatregel te noteren.
Dat is een déjà vu. Na de dood van de zeventienjarige Nahel in 2023 brandden de voorsteden een week lang, en ook toen beloofde Macron een snelle heropbouw, strenge straffen en aandacht voor de wijken. Enkele weken daarvoor had hij het nog over een “decivilisatie” van de samenleving. Drie jaar later blijkt de belofte vooral een bouwprogramma voor stadhuizen te zijn geweest.
Het geld dat er niet is
Wie de Franse en Belgische regeringen toch nog wil verdedigen, heeft een sterk argument. Frankrijk torst een schuld van 119 procent van het bruto binnenlands product, betaalt de hoogste rente in vierentwintig jaar en moet dinsdag een begroting door het parlement krijgen die het tekort van 5,4 naar 5 procent moet brengen. Ook de Federatie Wallonië-Brussel zit diep in het rood. Wie vandaag zegt dat er niet bespaard mag worden, moet zeggen waar het geld dan wel vandaan komt. En het plunderen van een telefoonwinkel heeft met een lerarentekort hoe dan ook niets te maken.
Toch blijft de vraag waarom uitgerekend de school mee de rekening betaalt. Besparen op onderwijs kan op korte termijn makkelijk lijken, maar op lange termijn bijzonder duur uitvallen. De scholieren die vreedzaam protesteren, zien ondertussen een land dat het geld voor de heropbouw van het stadhuis van Limoges wel zal vinden, maar niet voor een leraar wiskunde in Créteil.
Waar het naartoe moet
Dat de plunderaars snel en zichtbaar gestraft moeten worden, is geen rechtse eis maar een voorwaarde om de vreedzame scholieren nog serieus te kunnen nemen. In Franstalig België wordt dat bemoeilijkt door het tekort aan plaatsen in de gesloten jeugdinstellingen. Als minderjarige relschoppers na hun arrestatie nauwelijks een sanctie voelen, dreigt er van zo'n avond vooral een filmpje voor TikTok en applaus van de vrienden over te blijven.
Maar alleen straffen lost het oorspronkelijke probleem evenmin op. Een scholier die de straat opgaat omdat zijn school geen leraren vindt, is iets anders dan een gemaskerde kerel die van de gelegenheid gebruikmaakt om een Lacostewinkel leeg te halen. De eerste heeft recht op een antwoord van de politiek. De tweede heeft vooral recht op een rekening.
Macron kiest voorlopig vooral voor de rol van de man die de orde herstelt. Begrijpelijk, want brandende stadhuizen en geplunderde winkels laat geen enkele regering passeren. Maar als achter het geweld ook een legitiem protest schuilgaat, moet een regering twee dingen tegelijk kunnen: het crapuul van de straat halen én luisteren naar degenen die er met een reden stonden.
Anders staan bij de volgende betoging opnieuw dezelfde twee groepen naast elkaar. En weten we nu al welke van de twee de televisiebeelden zal halen.
(Foto: PD)
