Stel: de politie voert jarenlang onderzoek naar een internationaal drugsnetwerk, tapt meer dan honderd telefoonnummers af, luistert woningen en auto's af en verzamelt 2,7 terabyte aan gegevens. Het federaal parket vraagt uiteindelijk voor alle beklaagden samen meer dan 160 jaar cel en wil 14 miljoen euro verbeurd laten verklaren. En dan zegt de rechtbank: laat maar.
Dat is, zeer kort samengevat, wat vrijdag in Hasselt gebeurde. Een groot internationaal drugsproces met 31 beklaagden eindigde zonder veroordelingen. Niet omdat de rechtbank na een grondige analyse concludeerde dat het allemaal eigenlijk brave jongens waren die toevallig bijzonder geïnteresseerd waren in mierenzuur, zoutzuur, aceton en auto's met geheime bergplaatsen. Over de schuldvraag werd uiteindelijk zelfs niet geoordeeld. Het probleem zat bij Justitie zelf.
Twee jaar onderzoek, bijna vijf jaar wachten
Het dossier begon in 2016 na verdachte bestellingen van chemicaliën en groeide uit tot een onderzoek naar verschillende criminele organisaties. Volgens het federaal parket ging het onder meer om precursoren voor synthetische drugs, de productie en handel in MDMA en amfetamine, cocaïne, drugstransporten richting Malta en wapenfeiten. Geen verkeerd geparkeerde bakfiets dus.
De federale gerechtelijke politie deed haar werk en rondde het actieve onderzoek al in 2018 af. Daarna ontdekte het dossier blijkbaar een nieuwe activiteit: stilliggen. En daarin bleek het bijzonder getalenteerd.
De rechtbank telde verschillende periodes waarin er zonder voldoende verklaring nauwelijks iets gebeurde. Eerst een jaar tussen mei 2019 en mei 2020. Daarna nog acht maanden tot februari 2021. Vervolgens bleef het dossier meer dan drie jaar hangen voordat de controle door de kamer van inbeschuldigingstelling in maart 2024 daadwerkelijk begon.
Alles samen: bijna vijf jaar stilstand. Het eigenlijke onderzoek had amper twee jaar geduurd. Het Openbaar Ministerie wees onder meer op personeelstekorten en de hoge werklast bij Justitie. Allemaal reële problemen, vond de rechtbank, maar geen reden waarom een beklaagde bijna een decennium moet wachten om te weten of hij uiteindelijk wordt veroordeeld.
2,7 terabyte bewijs waar niemand behoorlijk aan kon
Alsof vijf jaar administratieve winterslaap nog niet voldoende was, kwam er nog een tweede probleem bij. Het onderzoek steunde zwaar op afgeluisterde gesprekken. Meer dan honderd telefoonnummers waren maandenlang getapt en er was ook afluisterapparatuur ingezet in woningen en voertuigen. Dat leverde ongeveer 2,7 terabyte aan gegevens op.
Alleen bleek dat gigantische pakket bewijsmateriaal eerst technisch onleesbaar en daarna maar beperkt bruikbaar. De computers waarover rechtbank en verdediging beschikten waren simpelweg niet krachtig genoeg om al die gegevens binnen een redelijke termijn te doorzoeken.
Een internationaal drugsdossier met tientallen beklaagden, mogelijke drugslabo's, cocaïnetransporten en honderden uren afgeluisterde gesprekken, en uiteindelijk bleek een deel van het Belgische gerechtelijke apparaat ongeveer even goed uitgerust als de computer waarop nonkel Jos in 2004 Patience speelde.
TV Limburg meldt bovendien een detail dat je zelf niet zou durven verzinnen: een deel van de afgetapte gesprekken zou op een bepaald moment zelfs overschreven zijn door tekenfilmpjes. Daarna werden de bestanden wel hersteld, maar efficiënt raadplegen bleef moeilijk.
Drugscriminelen worden al jaren gewaarschuwd voor telefoontaps. Dat ze ook moesten uitkijken voor Bumba, stond vermoedelijk nog niet in de handleiding.
160 jaar cel wordt nul
En zo kwamen we vrijdag bij een opmerkelijke rekensom. Het federaal parket had voor alle beklaagden samen ruim 160 jaar gevangenisstraf gevraagd. Daarnaast lag er een eis om voor ongeveer 14 miljoen euro verbeurd te verklaren. Voor een van de spilfiguren was oorspronkelijk twintig jaar cel gevraagd, waarbij het Openbaar Ministerie zelf al rekening hield met de veel te lange procedure.
De rechtbank ging veel verder. Tussen de eerste gerechtelijke tussenkomst in januari 2018 en het vonnis waren bijna negen jaar verstreken. De rechters vonden dat niet te verklaren door de complexiteit van het dossier of door vertragingsmanoeuvres van de beklaagden. Daarbovenop kwamen de problemen met het bewijsmateriaal en het feit dat sommige beklaagden voor overlappende feiten al eerder in België of Nederland waren berecht.
Het resultaat is uitzonderlijk: de strafvordering vervalt. Geen 160 jaar cel dus, maar nul.
Dat betekent nadrukkelijk niet dat de rechtbank heeft geoordeeld dat de ten laste gelegde feiten niet bewezen waren. Ze heeft geoordeeld dat je in een rechtsstaat ook iemand die van zware criminaliteit wordt beschuldigd binnen een redelijke termijn moet berechten en hem een reële mogelijkheid moet geven om het bewijs tegen hem te onderzoeken. En precies daar heeft Justitie zichzelf in de voet geschoten.
De belastingbetaler mag nog even nablijven
Er zit nog een fraai detail aan het verhaal. De rechtbank legt de kosten van de vervolging ten laste van de Belgische Staat. Dat maakt de cirkel mooi rond.
Jaren onderzoek voeren. Meer dan honderd telefoons aftappen. Gigantische hoeveelheden gegevens verzamelen. Een dossier opbouwen waarin het parket uiteindelijk 160 jaar cel vraagt. Dat dossier vervolgens jarenlang laten aanslepen. Ontdekken dat het digitale bewijsmateriaal amper behoorlijk geraadpleegd kan worden. En daarna vaststellen dat verder procederen niet meer verantwoord is, waarna de belastingbetaler de rekening krijgt.
Het federaal parket heeft inmiddels hoger beroep aangetekend, dus helemaal afgelopen is de zaak nog niet. Het hof van beroep in Antwerpen zal zich er opnieuw over moeten buigen. Hopelijk vinden ze tegen dan een computer die 2,7 terabyte aankan en zetten ze de tekenfilmpjes ergens anders.
