De federale begroting zit muurvast, de rente loopt op en de rekening dreigt opnieuw bij de burger te belanden. Wat doet de politieke elite? Aan tafel een akkoord zoeken? Nee, in Belgistan gaan de partijvoorzitters op sociale media staan roepen als pubers op de speelplaats. Met Georges-Louis Bouchez en Valerie Van Peel in de hoofdrollen, terwijl Bart De Wever mag proberen de brokken bij elkaar te vegen.
Er zijn landen waar een begrotingscrisis aanleiding geeft tot ernstig politiek overleg. En er is België, waar een onderhandeling over miljarden euro's al snel ontaardt in een wedstrijdje grote mond, gekrenkte ego's en publieke verwijten. De federale begroting zit muurvast, de deadline komt dichterbij – of beter: is al gepasseerd – en de partijvoorzitters hebben blijkbaar besloten dat het moment rijp is om elkaar via televisie en sociale media de les te lezen. De burger mag ondertussen raden wie straks de rekening gepresenteerd krijgt.
Dinsdag 13 oktober zette N-VA-voorzitter Valerie Van Peel bij VTM NIEUWS de hakken in het zand. Ze verdedigde de btw-verhoging die op tafel ligt bij de begrotingsonderhandelingen en waarschuwde dat België zich geen nieuwe jaren van financieel getalm kan veroorloven. Aan de overkant stond MR-voorzitter Georges-Louis Bouchez klaar om haar verhaal met de grond gelijk te maken. Volgens hem probeert de N-VA een belastingverhoging te verkopen als een fiscale hervorming, terwijl vooral de middenklasse opnieuw mag betalen.
Twee partijvoorzitters, twee versies van de waarheid en één land dat nog altijd wacht op een begroting. Welkom in Belgistan, waar iedereen de ernst van de situatie begrijpt zolang niemand zelf een centimeter moet toegeven.
Tien miljard besparen, maar wie durft de rekening te presenteren?
Van Peel houdt vol dat er een plan op tafel ligt dat tegemoetkomt aan wat economische experts al langer vragen: tien miljard euro besparen, de lasten verschuiven van arbeid naar consumptie en de economische groei aanzwengelen. Een btw-verhoging past volgens haar in dat grotere plaatje. Zelfs een liberaal zou daar toch oren naar moeten hebben, sneerde ze richting Bouchez.
Dat is een handige redenering, al blijft de cruciale vraag hoeveel van die tien miljard daadwerkelijk uit besparingen komt, hoeveel uit bijkomende inkomsten en wie uiteindelijk de zwaarste rekening betaalt. Een belasting op consumptie raakt immers niet iedereen op dezelfde manier. Wie elke maand moet puzzelen om de energiefactuur, de boodschappen en de woonkosten betaald te krijgen, heeft weinig aan de theoretische elegantie van een fiscale verschuiving. Hogere btw kan bovendien relatief zwaarder wegen op huishoudens die een groot deel van hun inkomen noodzakelijk moeten uitgeven.
Van Peel erkent dat er in het onderhandelingspakket ook maatregelen zitten waar haar eigen partij niet warm voor loopt, waaronder bijdragen van de sterkste schouders. Niemand krijgt zijn volledige verlanglijstje, klinkt het. Dat is op zichzelf een realistische vaststelling. Een begroting van deze omvang samenstellen zonder pijnlijke keuzes is nu eenmaal onmogelijk.
Alleen blijft de politieke communicatie opvallend selectief. Zodra het over de noodzaak van ingrepen gaat, zwaaien de partijen met de economische ernst van het moment. Zodra het over de verdeling van de lasten gaat, verandert diezelfde ernst in een ideologische loopgravenoorlog. Iedereen wil de staatsfinanciën redden, zolang de eigen achterban niet te luid begint te vloeken.
Bouchez ontdekt dat btw ook een belasting is
Georges-Louis Bouchez liet zich op X niet onbetuigd. Volgens de MR-voorzitter moet de waarheid worden verteld: de voorgestelde btw-verhoging dient volgens hem in de eerste plaats om het begrotingstekort te verkleinen en financiert niet rechtstreeks de verlaging van de lasten op arbeid. Wie de loonkosten wil verlagen, moet volgens hem besparen op de overheidsuitgaven in plaats van de belastingbetaler opnieuw aan te spreken.
Dat is een legitiem debat. Een belastingverhoging wordt niet automatisch een structurele hervorming omdat ze in een groter fiscaal plan wordt verpakt. Evenmin is een besparing geloofwaardig zolang niemand precies uitlegt welke uitgaven verdwijnen, welke hervormingen daadwerkelijk geld opleveren en wanneer dat effect voelbaar wordt.
Toch mag Bouchez zijn eigen politieke verantwoordelijkheid niet uit het oog verliezen. De MR zit mee aan de federale onderhandelingstafel en draagt dus mee verantwoordelijkheid voor een regering die dringend een akkoord moet vinden. Wie uitsluitend de rol van ideologische waakhond speelt, kan achteraf moeilijk beweren dat hij zelf niets met de mislukking te maken had.
Bovendien doet Bouchez alsof zijn eigen alternatief vanzelfsprekend is: minder overheidsuitgaven, lagere lasten op arbeid en geen bijkomende belastingen. Op papier klinkt dat aantrekkelijk. In de praktijk moet ook hij uitleggen welke uitgaven precies verdwijnen, hoeveel dat oplevert en welke gevolgen dat heeft voor de dienstverlening. Een slogan is nog geen begroting, zelfs niet wanneer ze met de nodige overtuiging wordt uitgesproken.
De Waalse en Brusselse afrekening als politiek wapen
Van Peel maakte duidelijk dat de N-VA geen begroting wil goedkeuren die volgens haar lijkt op het beleid dat decennialang in Brussel, Wallonië en op federaal niveau werd gevoerd. Daarmee raakt ze aan een vertrouwd N-VA-verhaal: Vlaanderen zou financieel gedisciplineerder zijn, terwijl andere bestuursniveaus de problemen te lang voor zich uit hebben geschoven.
Bouchez kaatst de bal terug. Volgens hem hebben Wallonië en Brussel wel degelijk hervormingen doorgevoerd, onder meer in hun administratie, het ambtenarenstatuut en het onderwijs. De N-VA zou volgens hem liever de middenklasse belasten dan zelf voldoende ingrijpende keuzes te maken.
Het resultaat is een politiek welles-nietesspel waarbij elke partij de eigen verdiensten ophemelt en de fouten van de anderen met een vergrootglas bekijkt. Vlaanderen tegenover Wallonië, hervormers tegenover belastingverhogers, verantwoordelijke politici tegenover onverantwoordelijke collega's: het bekende repertoire wordt opnieuw bovengehaald.
Wie uiteindelijk gelijk heeft over elk afzonderlijk beleidsdossier, valt niet met één televisie-interview te bepalen. Wat wel vaststaat, is dat geen enkele gemeenschap of partij de volledige waarheid in pacht heeft. De Belgische begrotingsproblemen zijn het resultaat van jarenlange politieke keuzes, uitgestelde beslissingen en structurele uitgaven die niet vanzelf verdwijnen wanneer er een nieuwe regering aantreedt.
Iedereen waarschuwt voor de afgrond, niemand wil als eerste springen
Van Peel waarschuwt dat de tijd dringt. De rente stijgt, de financiële markten volgen de Belgische toestand nauwlettend en iedere dag zonder akkoord maakt de oefening volgens haar moeilijker. Als er binnen enkele weken geen degelijk begrotingsproject ligt, dreigt België volgens de N-VA-voorzitter gigantisch in de problemen te komen.
Nu ja, helemaal ongelijk heeft ze niet; Een land dat structureel meer uitgeeft dan het verantwoord kan financieren, kan niet eeuwig rekenen op de bereidheid van financiële markten om de tekorten te blijven financieren tegen gunstige voorwaarden. Een hogere rente maakt nieuwe leningen duurder en beperkt de ruimte voor andere beleidskeuzes. Hoe langer een geloofwaardig plan uitblijft, hoe minder comfortabel de uitgangspositie wordt.
Maar wie de burger waarschuwt voor een financiële afgrond, moet ook bereid zijn uit te leggen hoe die wordt vermeden. Welke uitgaven gaan omlaag? Welke fiscale maatregelen komen er? Welke hervormingen leveren op korte termijn iets op en welke pas over jaren? En hoe wordt vermeden dat de zwaarste lasten opnieuw terechtkomen bij mensen die weinig financiële speelruimte hebben?
Dat zijn de vragen waarop de bevolking recht heeft. Een uitwisseling van sneren op X levert daarop geen antwoord op. Ze maakt vooral duidelijk dat de onderhandelaars intussen ook bezig zijn met de vraag wie politiek de schuld zal krijgen als het misloopt.
De Wever zit met de rekening, Bouchez met de megafoon
Premier Bart De Wever heeft eerder 1 januari naar voren geschoven als uiterste deadline voor een begrotingsakkoord. Van Peel wilde niet speculeren over een eventueel ontslag van de regering, maar waarschuwde dat de financiële markten al eind oktober alarm kunnen slaan als er geen akkoord komt.
Dat plaatst De Wever in een ongemakkelijke positie. Als premier moet hij een compromis bijeen krijgen tussen partijen die ieder hun eigen rode lijnen bewaken. Tegelijk wil geen enkele voorzitter bij de achterban overkomen als degene die heeft toegegeven. De onderhandelingstafel is daardoor niet alleen een plek waar cijfers moeten kloppen, maar ook een podium waarop politieke ego's overeind proberen te blijven.
Bouchez heeft zich intussen ontpopt tot een voorzitter die graag rechtstreeks de confrontatie zoekt, ook wanneer zijn partij mee aan het roer zit. Dat levert zichtbaarheid op en houdt zijn profiel als uitgesproken liberaal overeind. Het risico is dat de publieke strijd de ruimte voor een compromis verkleint. Wie zijn tegenstander vooraf tot vijand verklaart, maakt het moeilijker om achteraf samen een akkoord te verdedigen.
Ook Van Peel kan zich niet beperken tot de rol van strenge begrotingsjuf die de anderen aanspoort hun werk te doen. De N-VA is zelf een centrale speler in de regering en moet dus mee verantwoordelijkheid nemen voor de inhoud en de gevolgen van het uiteindelijke pakket. Wie om tien miljard euro aan besparingen vraagt, moet ook bereid zijn de pijnlijke details te verdedigen.
En De Wever? Die mag proberen te voorkomen dat een federale regering die zich als hervormingsploeg presenteert, vastloopt op haar eigen partijen nog voor de hervormingen goed en wel zijn begonnen.
De burger betaalt, de voorzitters scoren
Het meest vermoeiende aan deze begrotingssoap is de voorspelbaarheid ervan. Eerst wordt jarenlang uitgesteld wat politiek moeilijk ligt. Vervolgens blijkt de toestand dringend. Daarna eisen alle partijen verantwoordelijkheid, om vervolgens uitgebreid uit te leggen waarom net de anderen die verantwoordelijkheid ontlopen. Uiteindelijk wordt een compromis gesloten dat iedereen als overwinning probeert te verkopen, of er komt geen akkoord en de rekening wordt nog duurder.
De burger staat intussen niet aan de onderhandelingstafel. Die krijgt geen spreektijd bij VTM, kan niet op X de tegenstander van een vernietigende repliek voorzien en beschikt zelden over een fiscale achterban die de eigen belangen met veel kabaal verdedigt. Hij merkt de gevolgen pas wanneer de prijzen stijgen, de dienstverlening verandert, een voordeel verdwijnt of de belastingen op de loonbrief opnieuw verschuiven.
Dat betekent niet dat elke btw-verhoging verkeerd is, elke besparing sociaal onverantwoord of elk compromis verdacht. Het betekent wel dat de regering helder moet uitleggen waarom bepaalde keuzes nodig zijn, wie ervoor betaalt en welke resultaten er tegenover staan. De geloofwaardigheid van het begrotingsbeleid hangt uiteindelijk niet af van de scherpte van een tweet, maar van de kwaliteit en de eerlijkheid van de beslissingen.
Van Peel heeft gelijk dat de onderhandelaars hun werk moeten doen. Bouchez heeft gelijk dat belastingverhogingen niet zomaar als besparingen mogen worden verkocht. Alleen zijn beide vaststellingen nogal goedkoop zolang ze vooral worden gebruikt om de andere partij onder vuur te nemen.
België heeft geen gebrek aan politici die weten wat er fout loopt. Het heeft een tekort aan politici die bereid zijn een akkoord te sluiten, de gevolgen ervan eerlijk uit te leggen en vervolgens de verantwoordelijkheid te dragen.
In het spreekwoordelijke Belgistan is de begroting dus nog altijd zoek, maar aan politieke verontwaardiging ontbreekt het niet. De miljarden liggen op tafel, de deadline tikt en de voorzitters staan elkaar naar het leven. Als ze klaar zijn met bekvechten, kunnen ze misschien opnieuw aan het werk.
De belastingbetaler wacht. Die heeft namelijk geen voorzitter die hem uit de wind zet.
(Foto: Didier Lebrun/Photo News
