Waarom schrappen in kunst en cultuur een slecht idee is.
In 2000 zond de VPRO een reeks van zesentwintig gesprekken uit waarin Wim Kayzer kunstenaars, schrijvers en wetenschappers, van J.M. Coetzee en Martha Nussbaum tot Jane Goodall en Karel Appel, vroeg wat schoonheid en troost voor hen betekenden. De reeks heette Van de schoonheid en de troost, en die titel was geen poëtische versiering. Kayzer begreep dat een mens zonder schoonheid niet alleen armer leeft, maar het ook moeilijker heeft om betekenis te geven aan wat hem overkomt.
Een kwarteeuw later lijken onze regeringen die les wat uit het oog te verliezen.
Vlaanderen schrapt dit najaar 47 miljoen euro per jaar uit de cultuurbegroting. Bozar verliest zijn Vlaamse steun. De erfgoedbibliotheken, met de Gentse Boekentoren voorop, krijgen niets meer. Het Huis van Alijn, het Jenevermuseum en het Museum Mayer van den Bergh moeten met 30 procent minder rondkomen, en archieven zoals het Letterenhuis zien hun subsidie halveren. Erfgoedprofessor Marc Jacobs spreekt van een terugkeer naar af, en cultuurmanagementdocent Dirk De Corte rekende uit dat het cultuurbudget in tweeëntwintig jaar met een vijfde is gekrompen.
De sector antwoordde met een slogan die je eerder in een gedicht verwacht dan in een protestactie: laat het licht aan.
Het cijfer als enige maatstaf
Wie een begroting opmaakt, kijkt naar wat iets kost en wat het oplevert. Bij een brug, een ziekenhuis of een wegenwerk valt die rekensom nog enigszins te maken. Bij een museum, een bibliotheek of een theatervoorstelling lukt dat veel moeilijker, en precies daar wringt het.
Wat zich niet gemakkelijk laat uitdrukken in rendement, dreigt in een begroting al snel minder belangrijk te lijken. Cultuur wordt dan een luxe die je je pas veroorlooft als al het andere betaald is, een versiering voor goede tijden.
Die redenering is begrijpelijk, maar ze mist iets. Een samenleving bestaat uit meer dan haar economie. Ze bewaart ook oude boeken die bijna niemand nog leest, houdt kunstwerken bij waarvan de maker al eeuwen dood is en geeft kunstenaars ruimte om dingen te maken waar niemand vooraf om heeft gevraagd.
Je kunt daar moeilijk een rendement per euro op plakken. Dat betekent nog niet dat het waardeloos is.
De nutteloosheid die we nodig hebben
Kunst lijkt nutteloos, en dat is net haar kracht. Een schilderij voedt niemand, een gedicht herstelt geen brug en een strijkkwartet verlaagt geen rentelasten. Toch zoeken mensen in hun zwaarste momenten zelden troost in een begrotingstabel. Ze zoeken een lied voor een begrafenis, een boek dat zegt wat ze zelf niet kunnen verwoorden of een beeld dat hun verdriet een vorm geeft.
Wie ooit na een verlies troost vond in muziek, een film, een boek of een schilderij, weet dat schoonheid niet altijd zo nutteloos is als ze zich economisch laat meten.
Die behoefte verdwijnt bovendien niet wanneer de wereld onaangenamer wordt. Integendeel. We leven tussen dichtgetimmerde winkelstraten, verkavelingen zonder veel ziel en een publieke ruimte die soms meer weg heeft van een verzameling parkeerplaatsen. Tegelijk volgen we oorlogen via schermen, wordt het politieke debat steeds harder en draait een flink stuk van het internet op verontwaardiging.
In zo'n wereld is een plek waar je even kunt stilstaan bij iets moois misschien niet het eerste wat op een begrotingstabel verschijnt. Maar daarom is ze nog niet overbodig.
De redenering van de rekenmeesters
Wie de besparingen verdedigt, heeft overigens een punt dat je niet zomaar kunt wegwuiven. De Vlaamse regering moet 1,9 miljard euro vinden, en ook gezinnen, zorg en gemeenten moeten inleveren. Waarom zou cultuur volledig buiten schot moeten blijven als ook elders wordt bespaard? Bovendien mag van een gezonde cultuursector worden verwacht dat ze waar mogelijk zelf inkomsten zoekt en niet uitsluitend van subsidies afhankelijk is.
Alleen is de vraag wat je met die besparingen uiteindelijk kapotmaakt.
Die 47 miljoen euro is een beperkt deel van de totale besparing, maar voor de instellingen die worden getroffen, kunnen de gevolgen groot zijn. Een erfgoedbibliotheek kan niet zomaar een sponsor zoeken die enthousiast enkele honderdduizenden euro's neertelt voor het bewaren van middeleeuwse handschriften. Een museum dat bijna een derde van zijn subsidie kwijtspeelt, zal keuzes moeten maken in personeel, educatie, collectiebeheer en tentoonstellingen.
En wat eenmaal verdwijnt, bouw je niet noodzakelijk enkele jaren later opnieuw op wanneer de begroting er beter voor staat. Expertise verdwijnt, mensen zoeken ander werk en projecten worden stopgezet.
Dicht bij de rand
We willen de regeringen van dit land niet beschuldigen van cultuurbarbarisme. Niemand pleit voor het sluiten van alle musea of het verbranden van boeken. Er wordt bespaard omdat de begroting onder druk staat en politici keuzes moeten maken.
Maar die keuzes mogen wel ter discussie staan. Want wanneer een huis van Europese kunst in de hoofdstad zijn Vlaamse steun verliest, erfgoedbibliotheken zonder middelen vallen en kleinere musea met bijna een derde moeten inkrimpen, mag de vraag worden gesteld hoeveel culturele infrastructuur je kunt wegsnijden voordat de schade groter wordt dan de besparing.
Investeren in kunst is investeren in iets waarvan de waarde zich moeilijk in een begroting laat vangen. Soms is dat kennis, soms erfgoed, soms schoonheid en soms simpelweg troost.
Dat was precies waar Wim Kayzer een kwarteeuw geleden zesentwintig lange gesprekken voor nodig had. Niet alles wat waardevol is, heeft een rendement dat in een Excel-kolom past.
Een land dat zijn musea, bibliotheken en theaters laat verkommeren, bespaart misschien miljoenen. Maar wat daar verdwijnt, kun je niet altijd terugkopen wanneer er later opnieuw geld is.
Laat het licht dus maar aan. Het kost minder dan de duisternis.
(Foto: Bert Van Den Broucke/ /Photo News/google maps)
