Jean Brusselmans schilderde geen surrealistische droomwerelden en werd nooit een wereldmerk zoals Magritte. Toch behoort hij tot de interessantste Belgische kunstenaars van de twintigste eeuw. Bozar haalt hem vanaf 2 oktober opnieuw uit de coulissen met de eerste grote retrospectieve in bijna een halve eeuw.
België heeft zijn vaste rijtje kunsthelden. Magritte, Ensor, Delvaux, misschien Spilliaert en Permeke. Namen waarvan één schilderij vaak volstaat om te weten wie erachter zit.
En dan is er Jean Brusselmans.
Een naam die kunstkenners onmiddellijk kennen, maar waarbij het grote publiek waarschijnlijk iets langer naar het plafond moet staren.
Dat is opmerkelijk, want Brusselmans ontwikkelde in de eerste helft van de twintigste eeuw een heel eigen schildertaal. Hij liet zich niet gemakkelijk in één kunststroming duwen en bleef koppig zijn eigen weg volgen, ergens tussen figuratie en abstractie. Zijn onderwerpen vond hij bovendien niet in surrealistische droomwerelden, maar gewoon dicht bij huis: landschappen, dorpen, boeren, arbeiders en interieurs.
Geen pijpen die geen pijpen zijn. Gewoon België.
Geen Belgische Magritte
Brusselmans werd geboren in Brussel in 1884 en overleed in 1953. Zijn werk ontstond grotendeels buiten de grote artistieke modes van zijn tijd en heeft een sterke band met het Brabantse landschap.
Dat maakt hem misschien wat moeilijker te verkopen als internationale kunstsuperster. Magritte had zijn bolhoed en pijp, Ensor zijn maskers. Brusselmans had het Brabantse platteland.
Bozar probeert daar nu verandering in te brengen en verzamelt ongeveer 120 werken voor Jean Brusselmans – Schilder van nature. Het is de eerste grote overzichtstentoonstelling van zijn werk sinds 1980. De werken komen onder meer uit de collecties van KBR, het KMSKA, de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, MSK Gent, Musea Brugge en Mu.ZEE.
Brusselmans wordt daarbij niet alleen getoond. Zijn schilderijen hangen naast werk van tijdgenoten als Fernand Léger, Piet Mondriaan, Paul Cézanne en Rik Wouters.
En precies daardoor zie je beter hoe eigenzinnig hij eigenlijk was. Brusselmans kende de ontwikkelingen van de moderne kunst, maar voelde blijkbaar weinig behoefte om achter iedere nieuwe artistieke mode aan te hollen.
Het België dat verdwenen is
Brusselmans schilderde bovendien een wereld die vandaag grotendeels verdwenen is: het platteland, kleine dorpen, eenvoudige huizen, werkende mensen en landschappen die nog niet eerst door een toeristische dienst Instagramwaardig waren gemaakt.
Toch zijn het geen simpele registraties van het dagelijkse leven. Een tafel, huis of landschap krijgt bij Brusselmans bijna iets architecturaals. Kleuren, vormen en vlakken worden belangrijker, waardoor zijn schilderijen voortdurend ergens tussen herkenbaarheid en abstractie balanceren.
Hij was dus geen nostalgische schilder die per ongeluk in de twintigste eeuw was terechtgekomen. Brusselmans keek wel degelijk naar het modernisme, maar verwerkte het op zijn eigen manier.
Zelfs het theater kreeg Brusselmans
Bozar haalt ook een minder bekende kant van hem naar boven.
In 1936 ontwierp Brusselmans monumentale decors voor de eerste Franstalige opvoering van Arnold Schönbergs opera Erwartung in het Paleis voor Schone Kunsten. De originele decors bestaan niet meer, maar krijgen in de tentoonstelling opnieuw aandacht.
De hedendaagse Belgische schilder Kristof Santy, die zich regelmatig door Brusselmans laat inspireren, brengt die verdwenen wereld opnieuw tot leven.
Het is een interessant detail, omdat het toont dat Brusselmans veel meer was dan alleen de man die het Brabantse landschap schilderde.
Waarom kennen we hem dan zo weinig?
En daar zit misschien wel de interessantste vraag van de tentoonstelling.
Waarom groeit de ene Belgische kunstenaar uit tot een internationaal icoon, terwijl een andere langzaam naar de achtergrond verdwijnt?
Dat heeft niet noodzakelijk alleen met kwaliteit te maken. Kunstgeschiedenis wordt ook gemaakt door musea, verzamelaars, galeries, internationale tentoonstellingen en — niet onbelangrijk — een goed verhaal.
Magritte kreeg zijn pijp, bolhoed en surrealistische universum. Ensor zijn maskers en Oostendse legende.
Brusselmans bleef dichter bij huis.
Misschien is het daarom tijd om de Belgische kunstcanon nog eens open te trekken. Niet om Magritte of Ensor van hun voetstuk te halen, maar gewoon om eens te kijken wie er al die tijd naast stond.
Praktisch
Jean Brusselmans – Schilder van nature loopt van 2 oktober 2026 tot 31 januari 2027 in Bozar, Ravensteinstraat 23 in Brussel. De tentoonstelling brengt ongeveer 120 werken samen en is de eerste grote retrospectieve van Brusselmans sinds 1980.
Een standaardticket kost 20 euro, jongeren onder 26 betalen 14 euro en bezoekers onder 18 kunnen gratis binnen. Met een museumPASSmusées kost de toegang 2 euro.
(Foto: Bozar)
