Het eerste nepnieuws als verzetsdaad: Roskam verfilmt 'Le Faux Soir'.
Op dinsdag 9 november 1943 kochten Brusselaars aan de kiosk hun avondkrant, en even later lagen ze in een deuk. Op de voorpagina van Le Soir, het dagblad dat de bezetter al drie jaar als spreekbuis gebruikte, keek een verschrikte Hitler naar een eskader Amerikaanse bommenwerpers. Het was het werk van een handvol verzetslui, die met hetzelfde papier, dezelfde titel en dezelfde opmaak de Duitse propaganda belachelijk maakten. Michaël R. Roskam maakte er een film van, die vanaf 2 december in de Belgische zalen draait. En die film komt op een bijzonder moment. Wie vandaag een valse krant verspreidt, wordt immers niet zomaar als held beschouwd, maar kan ook het verwijt krijgen desinformatie te verspreiden.
De gestolen krant
Toen de Duitsers in mei 1940 binnenvielen, werd de pers gesloten of onder toezicht geplaatst. In Brussel trof dat vooral de meest gelezen krant van het land. De jonge eigenares Marie-Thérèse Rossel weigerde onder Duitse censuur te werken en vertrok met haar familie naar Frankrijk, waarna de bezetter Le Soir gewoon overnam en er een werktuig van zijn propaganda van maakte. De Brusselaars hadden er meteen een naam voor: 'Le Soir volé', de gestolen Soir. Ze bleven hem wel kopen. De propagandakrant haalde een oplage van zo'n driehonderdduizend exemplaren.
In oktober 1943 kreeg Marc Aubrion, verantwoordelijk voor de sluikpers van het Front de l'Indépendance, het idee om een valse Soir te verspreiden. Hij legde het een dag later voor aan René Noël, die de persafdeling van de verzetsbeweging leidde. Noël was meteen gewonnen. In amper eenentwintig dagen stond alles klaar. Drukker Ferdinand Wellens, die al eerder voor het verzet had gewerkt, drukte in de nacht van 6 op 7 november vijftigduizend exemplaren in zijn werkplaats in de Ruisbroekstraat 35, midden in Brussel.
Een bombardement dat een dag te laat kwam
De verspreiding was een militaire operatie met de logica van een klucht. De echte Soir kwam rond vier uur 's namiddags aan in de kiosken, wanneer de arbeiders in de rij stonden, en de valse moest net daarvoor op de toonbank liggen. Het verzet vroeg Londen om die namiddag een vliegtuig over Brussel te sturen, zodat het luchtalarm de leveringswagens zou ophouden. Londen antwoordde niet. Dan maar sabotage: jongeren zouden de bestelwagens van Le Soir in brand steken, maar een voorbijganger sloeg alarm en de poging mislukte. Om vier uur begon de verspreiding toch. De Britse luchtaanval kwam de volgende dag, een dag te laat. Belgischer kan een heldendaad haast niet worden.
Vijfduizend exemplaren gingen via de gewone kiosken de deur uit, de overige vijfenveertigduizend werden in het geheim voor tien frank verkocht om het verzet te financieren. Sommige exemplaren brachten vijftienhonderd tot vijfentwintighonderd frank op, een fortuin in oorlogstijd. De inhoud was een hoogmis van de zwans. Een nagemaakt Duits legerbericht stelde de terugtocht aan het Oostfront voor als een overwinning, een pastiche nam de gezwollen stijl van collaborerend journalist Maurice-George Olivier op de korrel, en zelfs de kleine aankondigingen en overlijdensberichten zaten vol steken naar collaborateurs.
De rekening kwam snel. De Gestapo spoorde de drukkerij op, en Wellens werd samen met Théo Mullier, linotypist Julien Oorlinckx en drukker Henri Vandevelde opgepakt. Wellens en Mullier keerden niet terug uit het kamp. Aubrion werd later ook gearresteerd en ter dood veroordeeld, een straf die werd omgezet in vijftien jaar cel. Voor één nummer satire werden een vijftiental mensen veroordeeld, en twee van hen betaalden met hun leven.
Roskam lacht in het Frans
Roskam, de Truienaar van 'Rundskop', 'D'Ardennen' en 'Racer and the Jailbird', hoorde het verhaal voor het eerst van zijn medescenarist Bernard Falaise, terwijl ze voor de schoolpoort op hun kinderen stonden te wachten. Hij kende het verhaal niet, vond het waanzinnig en wilde er meteen een film van maken. Samen schreven ze een scenario, losjes gebaseerd op het boek van Marie Istas over de valse Soir. Arieh Worthalter, die in 2024 de César voor beste acteur won voor 'Le Procès Goldman', speelt Aubrion. Rond hem staan Mélanie Thierry, Karim Leklou, Mara Taquin, Bouli Lanners, Julien Frison en François Damiens, met Peter Van den Begin, Ruth Becquart en Yolande Moreau in de bijrollen.
Voor de Vlaamse regisseur is het een sprong. Het is zijn eerste film met een overwegend Franstalige cast en voor het eerst produceert een Waals bedrijf, Frakas Productions, samen met het Franse Rectangle en zijn eigen Harbor Men Pictures. De film ging in première in Toronto, sloot het festival van San Sebastián af en was de slotfilm van Film Fest Gent. Cineuropa noemt hem een ambitieuze actiefilm die even grappig als vlot is, en een volkse film die tegelijk leerrijk en onderhoudend is. Roskam zelf zegt ervan overtuigd te zijn dat historische films over ons heden gaan.
Rossel betaalt mee
Opvallend op de aftiteling is de naam Rossel. De uitgever van Le Soir is coproducent, samen met RTL Belgium, en de film werd gemaakt in samenwerking met de krant zelf. Bij de Brusselse voorpremière kregen Rossel-topman Bernard Marchant en hoofdredacteur Christophe Berti een eredocument uitgereikt. Dat lijkt op het eerste gezicht merkwaardig: een krant die een film financiert over de dag dat ze werd bespot. De familie Rossel weigerde echter in 1940 te collaboreren, en de spot van 1943 richtte zich tegen de bezetter die haar krant had ingepikt. Voor Rossel is de film dus eerder een eerherstel, en meteen ook uitstekende reclame voor het merk. Dat mag, zolang je beseft dat de krant hier een stukje van haar eigen legende mee financiert.
Verzet, satire of desinformatie?
De makers noemen de valse Soir 'de eerste mediahack uit de geschiedenis'. Dat klinkt als reclametaal, maar het legt ook de vinger op een gevoelige kwestie. Wat het Front de l'Indépendance in 1943 deed, lijkt technisch op wat trollenfabrieken vandaag doen: een bekend nieuwsmerk nabootsen om lezers te misleiden. Europese diensten waarschuwen al jaren voor nagemaakte nieuwssites die eruitzien als Le Monde of Der Spiegel en vol verzonnen berichten staan. Met kunstmatige intelligentie kan tegenwoordig bijna iedereen in een paar minuten een valse voorpagina, video of uitspraak maken. Volgens een strikt formele benadering zou ook Aubrion vandaag het verwijt kunnen krijgen dat hij desinformatie verspreidt.
Toch mankt die vergelijking, en de film toont waarom. De valse Soir was niet bedoeld om langdurig voor echt door te gaan. Wie hem las, begreep na een paar regels dat hij werd beetgenomen, en precies dat inzicht was de bedoeling: de grap legde bloot hoe absurd de echte propaganda was. Desinformatie werkt doorgaans omgekeerd. Ze moet zo lang mogelijk voor echt doorgaan en wil net dat je de bron vertrouwt. De Belgische satirische site Nordpresse, die Vincent Flibustier ooit na een paar glazen te veel oprichtte als parodie op Sudpresse, ondervond hoe dun die grens is. Zijn verzonnen berichten gingen zo vaak als echt nieuws de wereld rond dat Flibustier vandaag in scholen uitlegt hoe je informatie controleert.
Er is nog een verschil. In 1943 lag de macht bij wie de krant had gestolen, en de vervalsing was een aanval van onderuit. De nagemaakte nieuwssites van vandaag komen vaak van staten en goed gefinancierde netwerken, en richten zich onder meer tegen een vrije pers die al in een kwetsbare positie zit. Dezelfde techniek kan dus verzet of ondermijning zijn, afhankelijk van wie de pen vasthoudt en tegen wie hij zich keert. Dat maakt het oordeel ongemakkelijk, omdat je niet alleen naar de vorm kunt kijken, maar ook de bedoeling en de context moet afwegen.
Wie de film ziet, krijgt een ouderwets avontuur met kameraadschap, lef en zwans, gemaakt door een regisseur die vooral bekendstaat om zijn donkere films. Wie verder kijkt, ziet een verhaal over verzetslui die met een leugen de waarheid terugwonnen, in een tijd waarin we nooit helemaal zeker zijn of de voorpagina op ons scherm echt is.
'Le Faux Soir' van Michaël R. Roskam, met Arieh Worthalter, Mélanie Thierry, Karim Leklou, Mara Taquin, Bouli Lanners en François Damiens.
Vanaf 2 december 2026 in de Belgische zalen, verdeeld door Cinéart.
Op de plek van de drukkerij in de Ruisbroekstraat 35 in Brussel hangt een gedenkplaat.
(Foto: YouTube)