Van een familie die al generaties in dezelfde straat woont tot jongeren die hun plaats in de samenleving niet vinden, van de Antwerpse Zes tot queer kunstenaars die hun eigen familie kiezen: Docfest Brugge onderzoekt identiteit in al haar gedaanten. Een documentairefestival over afkomst, erkenning en de vrijheid om niet te worden wie anderen verwachten dat je wordt.
Identiteit is een rekbaar begrip geworden. Iedereen heeft er een mening over, politici maken er strijdpunten van en op sociale media lijkt het soms alsof je dagelijks een nieuwe versie van jezelf moet presenteren. Tegelijk worstelen mensen met vragen die zich niet met een hashtag laten oplossen: waar hoor ik thuis, wat heb ik meegekregen van mijn familie, hoeveel bepaalt mijn afkomst en hoeveel ruimte krijg ik om mijn eigen leven vorm te geven?
Docfest Brugge, dat van 17 tot en met 22 november aan zijn vijfde editie toe is, maakt van die vragen het centrale thema. De organisatoren van De Republiek en Cinema Lumière brengen documentaires samen over familiebanden, gender, koloniale geschiedenis, mentale kwetsbaarheid, migratie en gemeenschapsvorming. Bij de films horen gesprekken, tentoonstellingen, performances en ontmoetingen met Brugse organisaties en gemeenschappen.
Familie: je krijgt ze mee of je kiest ze zelf
De openingsfilm D’Andriezenstraat van Philippe Niclaes brengt ons naar Begijnendijk, waar tien broers en zussen naast elkaar wonen, in een straat waar hun familie al generaties lang thuis is. Hun huizen en achtertuinen lopen in elkaar over, net zoals hun levens. Ze zijn inmiddels tussen de zeventig en negentig jaar oud en blijven voor elkaar zorgen, tot de dood van broer Ivo en de leegstand van zijn huis duidelijk maken dat ook de hechtste familiebanden niet eeuwig onaangetast blijven.
Het is een herkenbaar en tegelijk confronterend verhaal over ouder worden en verbondenheid. Wie ben je wanneer de mensen die je hele leven mee hebben bepaald stilaan verdwijnen?
Een heel andere vorm van familie staat centraal in Famille choisie van Elisa Vdk. Vier queer kunstenaars uit de Brusselse dragscene zoeken hun plaats in een wereld waarin hun biologische familie hun identiteit of beroep niet altijd begrijpt. Op het podium dagen ze maatschappelijke normen uit, achter de schermen zoeken ze naar aanvaarding. Die vinden ze bij elkaar, in een zelfgekozen familie die soms meer veiligheid biedt dan de familie waarin ze zijn geboren. De vertoning op zondag 22 november wordt gekoppeld aan een Drag High Tea met dragqueens van Sniffing Velvet en artiesten uit de film.
Het verleden staat niet netjes achter ons
In Sauf le passé richt regisseur Sanaz Azari haar camera op het AfricaMuseum in Tervuren. Het museum heropende in 2018 na een renovatie van vijf jaar, maar de moeilijke erfenis van zijn koloniale oorsprong is daarmee uiteraard niet verdwenen. Hoe geef je een instelling die ooit als instrument van koloniale propaganda werd opgericht een nieuwe betekenis? Azari volgt bezoekers tijdens rondleidingen en registreert hoe ze luisteren, reageren en met elkaar in gesprek gaan.
Het museum blijkt geen neutrale ruimte waarin het verleden rustig achter glas kan worden opgeborgen. Wat wordt getoond, wat ontbreekt en wie het verhaal mag vertellen, zegt iets over de machtsverhoudingen van vandaag. Op woensdag 18 november wordt de film in BRUSK vertoond, met een performance en een pop-upexpo van beeldhouwer Dieex Bitegets. Vrijdag volgt een nagesprek onder de titel ‘Een museum is geen neutrale ruimte’.
Ook Everybody to Kenmure Street van Felipe Bustos Sierra toont hoe identiteit en politiek in het dagelijkse leven botsen. In 2021 probeert de Britse immigratiedienst in Glasgow twee Indiase Sikh-mannen te arresteren wegens een verlopen visum. Ze wonen al bijna tien jaar in de wijk. Buurtbewoners komen massaal op straat en vormen een menselijke barricade rond het voertuig van de immigratiedienst. Hun protest maakt van een dreigende uitzetting een collectieve daad van verzet. Na de vertoning op zaterdag 21 november volgt een gesprek over democratie en de ruimte die burgers krijgen om zich te verzetten.
Wie schrijft de geschiedenis?
Een van de opvallendste titels is The Six van Reiner Holzemer, over de zes Belgische ontwerpers die in de jaren tachtig de Londense modewereld op zijn kop zetten: Walter Van Beirendonck, Ann Demeulemeester, Dries Van Noten, Dirk Bikkembergs, Dirk Van Saene en Marina Yee. De Antwerpse Zes groeiden uit tot een internationaal begrip en schreven een belangrijk hoofdstuk in de Belgische modegeschiedenis.
De documentaire kijkt niet alleen naar hun doorbraak, maar stelt ook de vraag hoe dat collectieve verhaal eigenlijk is ontstaan. Waren de zes ontwerpers zelf een hechte groep of heeft de modegeschiedenis hen achteraf tot één beweging samengevoegd? Ook in de kunstwereld blijkt identiteit soms iets wat anderen voor je bepalen.
Jong zijn zonder houvast
Met Mag ik zijn? brengt regisseur Frederike Migom de mentale kwetsbaarheid van jongeren in beeld. Twee jaar lang praat ze met jongeren van PAika, de psychiatrische afdeling voor kinderen en jongeren van het UZ Brussel. Ze hebben het moeilijk om hun plek in de maatschappij te vinden, kampen met angst en donkere gedachten, vallen uit op school of raken uitgeput. Docfest toont de eerste twee afleveringen van de nieuwe reeks, gevolgd door een gesprek over het welzijn van jongeren.
Achter de cijfers en diagnoses zitten jonge mensen die proberen te functioneren in een wereld die voortdurend prestaties, zichtbaarheid en zelfzekerheid verlangt. Wie niet mee kan, krijgt al snel het gevoel zelf het probleem te zijn. De documentaire laat de jongeren aan het woord zonder hen te reduceren tot een diagnose.
Ook The Day Iceland Stood Still kijkt naar de manier waarop een samenleving verandert wanneer mensen hun plaats opeisen. In 1975 legden negen op de tien IJslandse vrouwen voor één dag het werk neer. Ze gingen niet naar hun werk, kookten niet en namen ook de zorg voor de kinderen niet op zich. Het land kwam grotendeels tot stilstand. De staking werd een keerpunt in de strijd voor gendergelijkheid. De documentaire van Pamela Hogan toont hoe snel een samenleving ontregeld raakt wanneer degenen die een groot deel van het werk doen er plots mee ophouden.
Een festival dat buiten de cinema verdergaat
De kracht van Docfest zit in de combinatie van film en ontmoeting. Bij The Six hoort een bezoek aan de tentoonstelling Hoogtij in BRUSK, bij Sauf le passé een performance en een gesprek over de koloniale erfenis van musea. Famille choisie krijgt een dragprogramma, terwijl The Tale of Silyan op zondag wordt gekoppeld aan een lunch met lokale boeren. Ook de gratis Blind Doc Date voor jongeren tussen 16 en 30 jaar maakt deel uit van het programma.
Brugse partners uit de cultuursector, het onderwijs, de LGBTQIA+-gemeenschap, mensenrechtenorganisaties en de landbouw worden bij de vertoningen betrokken. Zo krijgt het festival ook buiten de bioscoopzaal een vervolg.
Docfest belooft geen sluitende definitie van identiteit. Gelukkig maar. Wie denkt dat afkomst, familie, gender of gemeenschap zich in één verhaal laten vatten, heeft vermoedelijk nog nooit goed naar een ander geluisterd. De films in Brugge tonen mensen die hun plaats zoeken, die zich losmaken van verwachtingen of juist houvast vinden in een groep. Soms gaat dat gepaard met strijd, soms met verlies, soms met een bevrijdende dosis zelfspot. Niemand bepaalt helemaal alleen wie hij of zij is. De vrijheid om jezelf te zijn betekent pas iets wanneer anderen je die ruimte ook gunnen.
(Foto: Docfest)