Een Mexicaanse fotografe neemt in FOMU de tijd voor mensen, rituelen en gemeenschappen die wij gemakkelijk in een handvol clichés proppen. Haar foto's vragen iets wat op sociale media stilaan een zeldzame eigenschap wordt: aandacht.
We zijn verleerd om naar foto's te kijken. Duim omhoog, duim omlaag, volgende. Een beeld op Instagram krijgt ongeveer de tijd die je nodig hebt om te beslissen of er een kat, een kont of een beroemd gezicht op staat.
Bij Graciela Iturbide werkt dat niet.
De Mexicaanse fotografe trekt al meer dan vijftig jaar naar mensen en gemeenschappen die een toerist gemakkelijk in één exotisch plaatje zou kunnen proppen. Alleen doet zij precies het tegenovergestelde. Ze blijft, keert terug en probeert eerst te begrijpen wie er voor haar camera staat.
FOMU, het Fotomuseum in Antwerpen, brengt met Eyes to Fly With ongeveer 160 werken uit ruim vijftig jaar fotografie samen. Het is de eerste grote overzichtstentoonstelling van Iturbide in België. Bekende zwart-witbeelden hangen er naast kleurenfoto's, vintage afdrukken en contactprints die laten zien hoe ze te werk gaat.
Een vrouw met een camera, geen toerist met een trofee
Iturbide werd in 1942 geboren in Mexico-Stad en ontwikkelde vanaf de jaren zeventig haar eigen manier van fotograferen. Ze leerde het vak onder meer bij Manuel Álvarez Bravo, een van de grote namen uit de Mexicaanse fotografie.
Een belangrijk deel van haar werk ontstond in Juchitán, in de zuidelijke deelstaat Oaxaca. Daar fotografeerde ze de Zapoteekse gemeenschap en vooral de vrouwen, die er een belangrijke maatschappelijke en economische rol spelen.
En precies daar zit het verschil met de klassieke toeristenfoto. Iturbide probeert niet te bewijzen hoe kleurrijk, vreemd of authentiek Mexico wel is. De mensen op haar foto's zijn geen decorstukken die toevallig goed bij de reisbrochure passen. Ze krijgen humor, kracht, eigenaardigheden en vooral een eigen leven.
Je hoeft als kijker ook niet bij iedere foto onmiddellijk te begrijpen wat er gebeurt. Dat is zelfs een beetje het punt.
De vrouw met de leguanen
Haar beroemdste foto bewijst hoe dun die grens kan zijn. Nuestra Señora de las Iguanas, gemaakt in Juchitán in 1979, toont een vrouw met een indrukwekkende kroon van levende leguanen op haar hoofd.
Zet dat vandaag online en iemand plakt er waarschijnlijk binnen vijf minuten Only in Mexico boven.
Bij Iturbide wordt de vrouw geen rariteit. Ze staat stevig en bijna vorstelijk voor de camera. Het is eerder alsof niet zij, maar jij degene bent die hier iets uit te leggen heeft.
Ook Mujer ángel uit 1979 behoort tot haar bekendste werk. Een vrouw loopt door de Sonorawoestijn met een draagbare radio in haar hand. Meer hoeft er eigenlijk niet te gebeuren. Juist doordat Iturbide niet met een handleiding naast haar foto's staat, kun je er zelf langer naar kijken.
En dat blijkt anno 2026 al bijna een revolutionair concept.
Ook Frida Kahlo heeft een badkamer
Een heel andere reeks brengt Iturbide bij Frida Kahlo.
Na de dood van de Mexicaanse kunstenares bleef haar badkamer jarenlang afgesloten, samen met persoonlijke bezittingen. Toen de ruimte uiteindelijk opnieuw toegankelijk werd, mocht Iturbide er fotograferen.
Geen Frida met bloemen in haar haar, geen beroemde zelfportretten en geen zoveelste poging om van haar een hip icoon voor op een totebag te maken. Alleen een kamer, voorwerpen en de sporen van iemand die er niet meer is.
Juist daardoor worden de foto's behoorlijk intiem. Je kijkt niet naar de publieke Frida Kahlo, maar naar een ruimte die jarenlang voor de buitenwereld verborgen bleef.
Ook foto's uit onder meer India en Bangladesh zitten in de tentoonstelling. Ze maken duidelijk dat Iturbide haar hele carrière hetzelfde is blijven doen: ergens naartoe gaan, kijken en vooral niet te snel beslissen wat ze gezien heeft.
Fotografie voor mensen die nog vijf seconden over hebben
Daar botst haar werk mooi met onze huidige beeldcultuur.
Sociale media willen dat een foto onmiddellijk werkt. Een beroemd gezicht, spectaculair landschap, opvallend lichaam of vreemd detail: hopelijk stopt de duim lang genoeg met scrollen om nog een like achter te laten.
Iturbides foto's kunnen ook meteen mooi of vreemd zijn, maar daarna begint het pas. Ze legt niet alles uit en probeert mensen niet in één gemakkelijk verhaal te duwen. Soms blijf je dus met vragen achter.
Ook dat mag nog.
Eyes to Fly With is daardoor geen spoedcursus Mexico en ook geen verzameling exotische souvenirs voor boven de zetel. Je krijgt mensen, plaatsen en momenten waarvoor je soms even moet blijven staan zonder dat iemand vertelt wat je precies hoort te zien.
Dat klinkt niet bijzonder revolutionair.
Tot je bedenkt dat we leven in een wereld waarin vijftien seconden naar hetzelfde beeld kijken stilaan als concentratievermogen geldt.
Praktische informatie
Graciela Iturbide – Eyes to Fly With
Tot en met 17 januari 2027
FOMU, Waalsekaai 47, 2000 Antwerpen
(Foto: FOMUantwerp)
