Marc Chagall? Dan zie je waarschijnlijk meteen kleurrijke schilderijen voor je met zwevende geliefden, violisten, geiten en mensen die zich weinig aantrekken van de zwaartekracht. Vanaf zaterdag probeert Bergen dat beeld behoorlijk grondig door elkaar te schudden. Meer dan 200 werken en objecten tonen er een Chagall die veel minder bekend is: niet alleen de schilder, maar ook de man die met keramiek, glas, wandtapijten, kostuums en decors experimenteerde. Kortom: Chagall kon blijkbaar moeilijk van zijn handen afblijven. OKV
De tentoonstelling heet Marc Chagall. Materie en opent op 10 oktober in het CAP – Musée des Beaux-Arts in Bergen. Ze loopt tot 14 februari 2027. Het uitgangspunt is verrassend eenvoudig: vergeet even de Chagall die netjes in een kader aan de museumwand hangt en kijk naar wat de man allemaal deed zodra hij andere materialen in handen kreeg. En dat blijken er nogal wat te zijn.
Naast zijn bekende schilderijen brengt de tentoonstelling gravures, sculpturen, keramiek, wandtapijten en bewerkt, gegraveerd en beschilderd glas samen. Daar komen nog balletkostuums en ontwerpen voor theaterdecors bovenop. Zelfs gereedschappen, werkmaterialen, voorbereidende studies en archiefstukken worden getoond.
Met andere woorden: Chagall was veel meer dan de man van de vliegende mensen.
Een kunstenaar die overal iets pikte
Dat klinkt oneerbiediger dan het bedoeld is. Kunstenaars noemen het doorgaans inspiratie.
Chagall werd in 1887 geboren in Vitebsk, toen onderdeel van het Russische Rijk, en zijn leven bracht hem uiteindelijk langs Rusland, Frankrijk en de Verenigde Staten. Die omzwervingen zie je niet alleen terug in de onderwerpen van zijn werk, maar ook in de manier waarop hij met materialen en technieken omging.
De tentoonstelling in Bergen kijkt daarom nadrukkelijk naar de invloed van ambacht en volkstradities op zijn oeuvre. Russische volkskunst en religieuze voorwerpen spelen daarin een rol, maar ook de eeuwenoude ambachtelijke tradities rond de Middellandse Zee. Tijdens een verblijf in Mexico maakte Chagall bovendien kennis met precolumbiaanse kunst, waarvan vormen en kleuren eveneens hun weg naar zijn beeldtaal vonden.
Vandaag zouden we daar waarschijnlijk een bijzonder lange tentoonstellingstekst over “crossculturele artistieke kruisbestuiving” bij schrijven.
Chagall keek gewoon rond en maakte er iets van.
Van schilderij naar keramiek
Dat is meteen het interessantste aan Materie. Chagall wordt vaak behandeld alsof hij een heel herkenbaar universum heeft geschilderd en daar vervolgens bijna een eeuw in is blijven wonen. Maar hij was juist opvallend nieuwsgierig naar technieken die buiten de klassieke schilderkunst lagen.
Keramiek, sculptuur, glas, textiel: telkens moest zijn beeldtaal zich aanpassen aan het materiaal. Een geschilderde figuur op doek gedraagt zich nu eenmaal anders wanneer je hem in glas moet krijgen of op een wandtapijt laat verschijnen. En precies daardoor krijg je een andere Chagall te zien. Niet alleen de kunstenaar die een beeld bedenkt, maar ook iemand die moet uitzoeken hoe je dat beeld überhaupt maakt.
Dat verklaart waarom Bergen naast afgewerkte kunstwerken ook voorbereidende studies, gereedschappen en werkmaterialen toont. Het museum wil niet alleen het eindproduct laten zien, maar ook de weg ernaartoe.
Een beetje alsof je bij een chef-kok niet alleen het bord krijgt, maar ook even in de keuken mag kijken. Alleen ligt hier geen halve ui op de snijplank.
Chagall ging zelfs het theater in
Nog verrassender wordt het bij zijn werk voor het podium. Chagall hield zich ook bezig met balletkostuums en theaterdecors. En daar verandert kunst plots compleet van functie. Een schilderij hoeft niet te bewegen. Een kostuum wel. Een doek hangt aan een muur; een decor moet deel worden van een voorstelling.
Ook die kant van zijn werk krijgt in Bergen plaats. De tentoonstelling wordt zelfs aangevuld met Mascarade, waarin vijf hedendaagse kunstenaars via textiel, borduurwerk en keramiek verdergaan op het idee van de kunstenaar als ambachtsman. Die presentatie loopt eveneens van 10 oktober tot 14 februari.
Het past eigenlijk perfect bij Chagall. Want hoe langer je naar zijn carrière kijkt, hoe moeilijker het wordt om hem netjes in één vakje te stoppen.
Misschien kennen we Chagall vooral té goed
En daar zit meteen de vreemde paradox. Marc Chagall behoort tot die kunstenaars van wie bijna iedereen wel een werk herkent, zelfs zonder precies te weten waarom. De felle kleuren, de geliefden die door de lucht zweven, de dieren, muzikanten en droombeelden: zijn stijl werd zo herkenbaar dat ze bijna een logo werd.
Dat is natuurlijk de ultieme luxe voor een kunstenaar, maar het kan ook een vloek zijn.
Want zodra iemand onmiddellijk herkenbaar wordt, kijken we soms niet meer naar wat hij werkelijk allemaal heeft gedaan. We herkennen “een Chagall” en wandelen verder.
Materie probeert precies daar tegenin te gaan. Niet door zijn bekende schilderijen weg te stoppen — die zijn er eveneens — maar door ze tussen al die andere materialen te plaatsen.
Plots wordt Chagall weer iemand die zoekt, probeert, mislukt, opnieuw begint en samenwerkt met ambachtslui om iets te maken wat hij voordien nog niet had gemaakt.
En misschien is dat wel de interessantste manier om naar een kunstenaar te kijken die bijna iedereen denkt te kennen. Marc Chagall schilderde mensen die konden vliegen. In Bergen ontdekken we dat hij zelf blijkbaar ook niet graag met zijn voeten in één kunstvorm bleef staan.
Marc Chagall. Materie loopt van 10 oktober 2026 tot en met 14 februari 2027 in CAP – Musée des Beaux-Arts, Rue Neuve 8 in Bergen. Het museum is van dinsdag tot zondag geopend van 10 tot 18 uur.
By Marc Chagall - Kunstmuseum Basel and Kanton Basel-Stadt
