Claude Cahun, Samuel Fosso en Zanele Muholi fotografeerden zichzelf lang voordat de selfie een dagelijkse bezigheid werd. Niet om te laten zien wat ze aten of waar ze op vakantie waren, maar om te spelen met gender, ras, identiteit en de manier waarop anderen naar ons kijken.
Een selfie maken is tegenwoordig ongeveer even bijzonder als je jas aantrekken voor je naar buiten gaat. Iedereen heeft een camera op zak, iedereen kan zichzelf eindeloos opnieuw uitvinden en Instagram staat vol zorgvuldig geregisseerde versies van mensen die vijf minuten later waarschijnlijk gewoon in hun pyjama in de zetel liggen.
Lang voor de frontcamera bestond, begrepen Claude Cahun, Samuel Fosso en Zanele Muholi al dat een zelfportret veel meer kan zijn dan een bewijs dat je ergens aanwezig was. Ze gebruikten hun eigen lichaam als materiaal, verkleedden zich, veranderden van identiteit en speelden met gender, huidskleur en stereotypen.
FOMU bracht hun werk enkele jaren geleden samen in de tentoonstelling Claude, Samuel, Zanele, een samenwerking met het Londense Autograph. De expo liep van oktober 2018 tot februari 2019, maar de vraag die ze stelde is in het Instagramtijdperk alleen maar interessanter geworden: hoeveel van wat wij op een foto zien, is eigenlijk echt?
Claude Cahun: spelen met gender, een eeuw vóór Instagram
Claude Cahun werd in 1894 geboren als Lucy Schwob en groeide uit tot een van de eigenzinnigste figuren van de Europese avant-garde. Cahun fotografeerde zichzelf decennialang in verschillende gedaanten: mannelijk, vrouwelijk, androgyn, verleidelijk, absurd of ronduit ongemakkelijk.
Het zelfportret was voor Cahun geen zoektocht naar de ‘echte’ persoon achter het beeld. Integendeel. Hoe meer identiteiten Cahun aannam, hoe duidelijker het werd dat identiteit misschien helemaal niet zo vastligt als mensen graag denken. Een lichaam vertelt iets over iemand, maar blijkbaar niet het hele verhaal.
Cahun was bovendien veel meer dan fotograaf. Cahun schreef, bewoog zich in surrealistische kringen en verzette zich tijdens de Tweede Wereldoorlog samen met partner Suzanne Malherbe tegen de Duitse bezetter op Jersey. Ze verspreidden er anti-nazipropaganda en werden uiteindelijk gearresteerd en ter dood veroordeeld, al werd dat vonnis niet uitgevoerd.
Plots krijgt dat voortdurende spel met identiteit een andere lading. Jezelf anders voorstellen was bij Cahun niet alleen een artistieke truc, maar ook een manier om te weigeren dat anderen bepaalden wie je moest zijn.
Samuel Fosso: de man met duizend gezichten
Samuel Fosso begon bijzonder jong met fotografie. Op zijn dertiende opende hij in Bangui, in de Centraal-Afrikaanse Republiek, een eigen fotostudio. Na sluitingstijd gebruikte hij restjes film om zichzelf te fotograferen.
Instagram bestond nog niet, de frontcamera evenmin en niemand kon hem belonen met een hartje. De man moest het dus echt voor de kunst doen.
Wat begon met zelfportretten groeide uit tot een oeuvre waarin Fosso voortdurend iemand anders wordt. Hij speelt met Afrikaanse onafhankelijkheidsstrijders, burgerrechtenactivisten en politieke leiders. In zijn bekende reeks African Spirits kruipt hij onder meer in de huid van Malcolm X, Patrice Lumumba, Angela Davis, Nelson Mandela en Muhammad Ali.
Dat ziet er soms speels uit, maar er zit een behoorlijk scherpe gedachte achter. Wie verschijnt er in onze collectieve beeldgeschiedenis? Wie mag een held zijn? Wie bepaalt hoe een zwarte man, een Afrikaanse leider of een politieke activist wordt voorgesteld?
Fosso gebruikt verkleden dus niet als gimmick. Hij neemt bestaande beelden van macht en geschiedenis en zet zichzelf er middenin.
Zanele Muholi: het lichaam als slagveld
Bij Zanele Muholi wordt het zelfportret nog explicieter politiek. Muholi noemt zichzelf een visuele activist en gebruikt het eigen lichaam om te spreken over racisme, gender, lesbische identiteit en de manier waarop zwarte lichamen door de geschiedenis heen zijn afgebeeld.
In de reeks Somnyama Ngonyama, vrij vertaald als Hail the Dark Lioness, transformeert Muholi zichzelf voortdurend. Met opvallende styling, sterke contrasten en zorgvuldig gekozen attributen ontstaan beelden die tegelijk doen denken aan modefotografie, klassieke schilderkunst en koloniale portretten.
Alleen bepaalt het model hier zelf wat je te zien krijgt. En precies daarin zit de kracht. Degene die normaal bekeken en geïnterpreteerd wordt, neemt zelf de camera en dus ook de controle over het beeld. Het lichaam is niet langer alleen onderwerp van de foto, maar wordt gebruikt om iets te vertellen over macht, schoonheid en geschiedenis.
De selfie vóór de selfie
Het fascinerende aan Cahun, Fosso en Muholi is dat ze bezig waren met iets waarvan sociale media vandaag een complete industrie hebben gemaakt: jezelf construeren voor een camera.
We kiezen allemaal een hoek, licht, kleding, achtergrond en vooral welke versie van onszelf de buitenwereld te zien krijgt. Alleen gebruiken deze drie fotografen dat mechanisme niet om er op zondagochtend uit te zien alsof zaterdagavond nooit gebeurd is.
Hun vermommingen maken juist zichtbaar dat achter ieder portret keuzes zitten.
Bij Cahun gaat het over het weigeren van een vastgelegde identiteit. Fosso gebruikt zichzelf om bestaande beelden uit geschiedenis en politiek opnieuw te spelen. Muholi neemt de controle over een beeldvorming waarin zwarte queer mensen lang te weinig of door de ogen van anderen werden voorgesteld.
Drie fotografen, drie generaties en totaal verschillende beelden, maar telkens gebeurt hetzelfde: de camera waarmee anderen jou zouden kunnen definiëren, neem je gewoon zelf vast.
En daarom voelt hun werk vandaag misschien zelfs actueler dan toen FOMU het acht jaar geleden samenbracht. We leven inmiddels in een wereld waarin miljoenen mensen iedere dag een zorgvuldig gekozen versie van zichzelf publiceren. De juiste pose, het juiste licht, de juiste kleren en liefst geen vuilwasmand in beeld.
Cahun, Fosso en Muholi deden eigenlijk hetzelfde.
Alleen hadden ze nog iets meer te vertellen dan: kijk eens naar mijn nieuwe outfit.
(Foto: YouTube)
