Een moordenaar dwaalt door de Antwerpse haven, en Cannes noemt het de geboorte van de Vlaamse cinema: 'Meeuwen sterven in de haven' is terug.
Lang voor Matthias Schoenaerts in Hollywood stond, liep zijn vader Julien al door de mist van de Antwerpse dokken, een man op de vlucht na een moord, met de kraag omhoog en niemand om op terug te vallen. Dat was in 'Meeuwen sterven in de haven', een zwart-witfilm uit 1955 die het jaar daarop als allereerste Belgische langspeelfilm werd geselecteerd voor de officiële competitie van Cannes. Zeventig jaar later is hij terug: eerst in mei op de Croisette, in Cannes Classics, en vanaf 25 november in De Cinema in Antwerpen, tot 17 december, in een gloednieuwe 4K-restauratie.
Je moet die film zien, alleen al om te beseffen dat Vlaanderen ooit cinema maakte die er in Europa toe deed.
Drie amateurs en een woestijn
De makers waren geen filmmakers. Rik Kuypers was een amateurcineast, Roland Verhavert en Ivo Michiels schreven over film als critici. Michiels zou later vooral als schrijver bekend worden. Ze hadden weinig geld, geen steun uit een industrie die er nauwelijks was en geen filmschool achter de rug. Verhavert vergeleek de Vlaamse filmcultuur van toen met een woestijn. Ze bewonderden het Italiaanse neorealisme, de Amerikaanse misdaadfilm en Ingmar Bergman, en goten dat allemaal in één film over hun eigen stad.
Het resultaat is een somber stadsdrama. Een gekwelde man dwaalt door Antwerpen en vindt alleen begrip bij een weeskind en twee vrouwen die zelf weinig hoop meer koesteren. Een jonge Dora van der Groen vertolkt een prostituee, naast onder meer Tine Balder. De grootste rol is weggelegd voor Antwerpen zelf: verlaten kaaien, mistige straten, braakliggende terreinen en koude nieuwe gebouwen, gefilmd met expressionistische schaduwen en een camera die bijna documentair kijkt. Cannes schreef dit voorjaar dat de film al vóór de Franse nouvelle vague verloren lichamen in de stad, mannelijke eenzaamheid en doodlopende levens toonde. Onder dat alles ligt de muziek van de Antwerpse jazzsaxofonist Jack Sels, aangevuld met werk van Max Damasse.
Het is ook een film over een vermoeid Europa, tien jaar na de oorlog, vol overlevenden die zwijgen. De Armeense regisseur Sergej Paradzjanov noemde hem later een van de mooiste films die hij ooit had gezien.
Wat de restauratie terugbrengt
De restauratie is een prestatie op zich. Het DIGILAB van CINEMATEK scande het originele negatief beeld per beeld in 4K, om de oorspronkelijke korrel terug te winnen. De weerkaatsingen van het licht op het havenwater zorgden voor ingewikkelde fouten in het beeld, die stuk voor stuk werden weggewerkt. Eén zwaar beschadigd shot uit de derde rol werd vervangen door een projectiekopie, mogelijk dezelfde die in 1956 in Cannes draaide. Het is de eerste restauratie uit het eigen labo van CINEMATEK die Cannes Classics haalde. Het geld kwam van Belspo, de Nationale Loterij, mecenaat, crowdfunding en hogescholen als de Erasmushogeschool en het RITCS.
Dat het filmarchief daarvoor met de pet moest rondgaan, zegt genoeg. Sinds 1 juni betaal je in CINEMATEK een steunticket van tien euro, waarvan drie euro rechtstreeks naar restauratie gaat. Het nationale filmgeheugen draait deels op fooien.
Vergeten in eigen stad
Ivo Michiels werd een van de grote vernieuwers van de Vlaamse literatuur, Roland Verhavert maakte later 'Pallieter' en presenteerde jarenlang het filmprogramma 'Première' op de openbare omroep, Julien Schoenaerts werd een monument van het Vlaamse toneel. Toch kennen weinig mensen onder de dertig deze film. Voor wie opgroeide met streaming begint de Vlaamse filmgeschiedenis ergens bij 'Rundskop' of 'Belgica', en wat daarvoor kwam, ligt in een archief.
Dat is jammer, want de film staat dichter bij vandaag dan hij lijkt. Wie vandaag langs de Antwerpse dokken loopt, tussen de nieuwe torens en de hippe bars, herkent nauwelijks de kaaien die deze film zo somber in beeld bracht. Het verhaal van een eenzame man in een stad die hem niet ziet, is intussen alleen van decor veranderd.
Wie de film in zijn tijd wil plaatsen, kan op 25 november terecht in De Cinema in Antwerpen, waar filmhistoricus Gertjan Willems vooraf een lezing geeft bij zijn nieuwe boek 'Cinema in Post-War Belgium'. Daarin beschrijft hij een land waar de bioscopen recordaantallen bezoekers trokken en tot prachtige zalen werden verbouwd, terwijl de eigen filmproductie een wankele onderneming bleef. Zeventig jaar later is dat beeld pijnlijk herkenbaar: de zalen draaien op Amerikaanse kaskrakers, en het eigen erfgoed moet bedelen om gered te worden.
(Foto: YouTube)