Eenmaal, andermaal: niet verkocht.
Een schilderij van vier en een halve meter breed paste niet meer door de deur. Phoenix Arizona, dat Jan Cox in 1976 maakte, hing decennialang op de elfde verdieping van het omroepgebouw aan de Reyerslaan. Om het eruit te krijgen, moest het van zijn raam worden gehaald en opgerold. Begin oktober ging het onder de hamer bij het Antwerpse veilinghuis Bernaerts, met een geschatte waarde van 50.000 tot 80.000 euro. Niemand bood.
Het werk is een van de topstukken van de kunstcollectie die de VRT sinds de jaren zestig opbouwde en die ze nu grotendeels verkoopt omdat ze in 2027 naar een nieuw gebouw verhuist. Wat een openbare omroep met zijn kunst doet wanneer hij verhuist, zegt misschien meer over hoe hij naar zijn eigen geschiedenis kijkt dan elk jubileumprogramma.
Driehonderd werken op de markt
De collectie telt zowat driehonderd werken, vooral grafiek, zoals litho's en zeefdrukken, maar ook schilderijen, beelden en kunst die in het gebouw zelf is verwerkt. Het gaat grotendeels om Belgische naoorlogse kunst, met namen als Roger Raveel, Pjeroo Roobjee, Herman Brood, Pol Mara, Paul Van Hoeydonck, Guy Vandenbranden, Michel Seuphor en Hilde Van Sumere. De VRT noemt de financiële waarde ervan zelf 'beperkt'. De opbrengst gaat volgens de omroep naar nieuwe kunst- en cultuurprojecten bij de VRT.
De veiling leverde wisselende resultaten op. Een authentiek paneel van het Atomium, geschat op 800 tot 1.200 euro, ging voor 5.500 euro de deur uit, een werk van Pierre Cox voor 5.400 euro, een beeld van Paul Van Gyseghem voor 8.500 euro en de Chimigrammes van Pierre Cordier voor 1.800 euro. Verschillende werken gingen boven hun geschatte prijs, maar de duurste stukken vonden geen koper. Naast Phoenix Arizona bleven ook vier werken van Georges Collignon, elk geschat op 10.000 tot 15.000 euro, en een werk van Pol Mara onverkocht.
Een tweede reeks werken werd tot half oktober online verkocht, tegen lagere prijzen. Hoeveel de verkoop in totaal opbracht, maakte de VRT niet bekend.
Wat mag blijven
Niet alles gaat naar de hoogste bieder. Televisiekijkers, het schilderij waarmee Roger Raveel het medium zelf in beeld bracht, verhuist naar het Roger Raveel Museum in Machelen-aan-de-Leie, waar het publiek het opnieuw kan zien. Originele schetsen van Joseph Diongre, de architect van het vroegere omroepgebouw aan het Flageyplein, keren terug naar Flagey.
En de keramische wand van Paul Van Hoeydonck blijft achter in het oude gebouw, omdat het te duur zou zijn om hem in het nieuwe te verwerken. Van Hoeydonck is de kunstenaar wiens beeldje Fallen Astronaut in 1971 door de bemanning van Apollo 15 op de maan werd achtergelaten. Zijn werk haalde de maan, maar niet de overkant van de Reyerslaan.
Verkopen en tegelijk kopen
De ironie zit in een decreet. Volgens het kunstintegratiedecreet moet de openbare omroep bij de bouw van zijn nieuwe huis investeren in kunst. De VRT verkoopt dus haar oude collectie en laat tegelijk nieuwe werken maken voor haar nieuwe gebouw, door de Amerikaanse kunstenaar Matt Mullican en de Belgische Sophie Nys, gekozen in samenwerking met de cel Kunst van de Vlaams Bouwmeester.
Hoeveel die opdrachten kosten, is niet bekendgemaakt. Het nieuwe gebouw zelf kost zowat 133 miljoen euro, die de VRT grotendeels zelf betaalt, terwijl ze tegen 2029 26,6 miljoen euro moet besparen en in oktober een dag op zwart ging uit protest tegen die besparingen.
Het gebaar is daarmee dubbelzinnig. Een omroep die zijn geschiedenis verkoopt en tegelijk een nieuwe esthetiek bestelt, maakt een keuze die niet alleen over geld gaat. Kunst in een omroepgebouw is geen decor zoals in een bankkantoor. De collectie werd opgebouwd in de jaren dat de BRT zichzelf zag als culturele instelling, met eigen orkesten, kunstprogramma's en een duidelijke opdracht om Vlaamse kunst bij een breed publiek te brengen.
Wie die collectie verspreidt over veilingzalen en privéwoonkamers, verkoopt ook een stukje van dat zelfbeeld.
Een kantoor is geen museum
Er valt wel wat te zeggen voor de keuze van de VRT. Een omroepgebouw is geen museum, en de meeste werken hingen in gangen, vergaderzalen en kantoren waar alleen personeel ze zag, als ze er al naar keken. Grafiek op een kantoormuur verdient misschien een liefhebber die er elke dag van geniet, en het werk van Raveel dat in een museum belandt, wordt door meer mensen gezien dan in tien jaar aan de Reyerslaan.
Dat de VRT niet al haar oude kunst meeneemt naar een gebouw dat op een totaal andere manier is ontworpen, is begrijpelijk. Een publieke omroep moet in de eerste plaats programma's maken, geen collectie beheren.
Toch wringt het. Een openbare omroep is meer dan een bedrijf dat verhuist. Hij is ook de bewaarder van een collectief geheugen, van archiefbeelden tot de kunst die hij verzamelde toen hij nog geloofde dat cultuur bij zijn opdracht hoorde.
Dat de duurste werken onverkocht bleven, maakt het beeld alleen maar pijnlijker. De veiling leverde geen koper op, terwijl ook de omroep er kennelijk geen plaats meer voor heeft. Waar Phoenix Arizona nu belandt, staat in geen enkel persbericht. Misschien ligt het opgerold in een depot, wachtend op een koper of op een museum dat de moeite neemt om het te vragen.
Het zou een passend symbool zijn voor een omroep die naar een nieuw huis trekt en onderweg vergeet wat hij ooit wilde zijn.
(Foto: screenshot VRT NWS)
