Annie wilde de man die haar jarenlang veilig thuisbracht een huis geven. De fiscus vond dat een mooi gebaar en nam er 72 procent van. Welkom in het land waar dankbaarheid zwaarder belast wordt dan om het even welke luxe.
Het begon als een straf verhaal voor aan de kersttafel. Annie, een kinderloze vrouw van 81, liet bij haar dood haar woning in Mariakerke na aan Joeri Cools uit Vinderhoute, de taxichauffeur die haar jarenlang reed en die er niets van wist. Een man met een leven vol tegenslag kreeg plots een huis van een half miljoen euro, van een klant die blijkbaar meer aan hem had dan aan wie dan ook. Het verhaal haalde de krant, en een paar dagen lang mocht Vlaanderen geloven dat goedheid af en toe beloond wordt.
Toen kwam de rekening. Joeri moest het huis meteen verkopen, omdat hij anders de successierechten niet kon betalen. Van de 500.000 euro houdt hij ongeveer 140.000 euro over. De rest, bijna 360.000 euro, gaat naar het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.
Tachtig procent voor de buitenstaander
Dat Brussel de hand ophoudt voor een huis in Mariakerke, is geen vergissing. In België bepaalt de laatste fiscale woonplaats van de overledene welk gewest de erfbelasting int, en Annie woonde de laatste jaren in Sint-Lambrechts-Woluwe. Daar gelden voor wie geen familie is tarieven die eerder bij een boete passen dan bij een belasting. Op de eerste 50.000 euro betaalt Joeri 40 procent, daarna loopt het op tot 55 en 65 procent, en alles boven 175.000 euro wordt belast aan 80 procent. Van elke euro boven die grens houdt hij er twintig cent aan over.
Had Annie in Gent gewoond, dan had Joeri volgens professor erfrecht Bart Chiau (UGent) ruim 98.000 euro meer overgehouden. Dezelfde vrouw, hetzelfde huis, dezelfde chauffeur: het verschil zit in een adres op een belastingformulier.
Een wet uit de tijd van meneer pastoor
Het basisprincipe in ons erfrecht is altijd geweest: hoe dichter de familieband, hoe lager de belasting. Vroeger bleven nalatenschappen nagenoeg altijd binnen de naaste familie, met enkel de huwelijkspartner en/of de kinderen als erfgenamen. Een alleenstaande? Die liet zijn vermogen simpelweg aan de kerk na. Wie buiten de stamboom erfde, gold als een buitenstaander die toevallig geluk had, en de staat vond het moreel in orde om daar het grootste deel van af te romen.
Die indeling stond al in het Wetboek der Successierechten van 1936. Dat is negentig jaar geleden. En daarmee doen we het nog altijd. Vadertje staat is niet geneigd om er een komma aan te veranderen, want het komt ze goed uit. Een samenleving vol nieuw samengestelde gezinnen, alleenstaanden en mensen die hun echte familie zelf kiezen, wordt nog altijd belast volgens de logica van een dorp waar meneer pastoor het testament mee opstelde. De neef die Annie twintig jaar niet bezocht, had een veel vriendelijker tarief gekregen dan de man die haar elke week naar de dokter reed.
Vlaanderen doet het iets minder slecht
In Vlaanderen bestaat sinds 1 januari de singlevermindering. Wie geen partner en geen kinderen heeft, kan via een testament tot 100.000 euro aan vrienden of verre familie nalaten tegen 3 procent op de eerste 50.000 euro en 9 procent op de rest. Volgens Chiau levert dat een besparing van ruim 34.000 euro op. De Vlaamse regering trekt bovendien 160 miljoen euro uit voor een verdere verlaging van de erfbelasting, al gaat die pas in 2029 in en weet nog niemand wie er precies iets van zal merken. Op een erfenis van een half miljoen blijft ook in Vlaanderen het grootste deel bij de overheid hangen, alleen gebeurt het daar met iets minder gretigheid.
Brussel heeft nog wel de oude vriendenerfenis, maar die levert alleen een gunsttarief op voor maximaal 15.000 euro en moet uitdrukkelijk in een testament staan. Er bestaat in Brussel ook nog het duolegaat, waarbij een goed doel een deel van de erfenis krijgt en in ruil alle successierechten betaalt. Dat vraagt een notaris, een strategie en een overledene die bij leven aan fiscale optimalisatie dacht in plaats van aan haar taxichauffeur.
De verdediging van de fiscus
De fiscus vindt dat ze recht hebben op het geld omdat een erfenis geld is waarvoor de erfgenaam niet gewerkt heeft. Een land dat arbeid zwaar belast en erfenissen vrijstelt zou de kloof tussen wie iets erft en wie niets erft groter maken. Bovendien moet Joeri niet neuten want met 140.000 euro is hij nog altijd een pak beter af is dan voor de dood van Annie.
Wraakroepend
Alleen belast dit systeem geen rijkdom, het belast een keuze. Annie besliste wie haar huis verdiende, en de overheid besliste dat die keuze minder waard was dan een bloedband. Had ze haar huis nagelaten aan een rijke nicht, dan had die een fractie betaald van wat een taxichauffeur zonder fortuin nu afdraagt. Een erfbelasting die gelijkheid wil bevorderen, zou net zwaarder moeten wegen op wie al veel heeft, terwijl deze wet vooral zwaar weegt op wie buiten de familie valt, hoe weinig hij ook bezit.
Het pijnlijkste is wat dit systeem mensen leert. Wie geen kinderen heeft en iemand wil bedanken die er voor hem was, moet tijdig naar de notaris, schenkingen plannen, een goed doel inschakelen en het testament laten nalezen door een fiscalist. Een warm gebaar vraagt in dit land een juridisch dossier. Annie dacht dat ze iemand een huis gaf. In werkelijkheid gaf ze Brussel een huis en Joeri het tuinhuis, en ze kon het zelf niet meer rechtzetten.
(Foto: Facebook)
