Op zondag 25 oktober zongen en riepen klimaatactivisten in de zalen van het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen. Ze noemden zich 'Rubens-fans' en hun boodschap was eenvoudig: een museum dat het werk van de grootste schilder van de stad laat restaureren met geld van TotalEnergies, leent zijn naam en prestige aan een bedrijf dat mee verantwoordelijk is voor de klimaatcrisis. Directeur Carmen Willems antwoordde dat het museum geen overheidsgeld krijgt voor restauraties en dus op private schenkers aangewezen is. Tussen die twee standpunten ligt een vraag die verder reikt dan Antwerpen: wie betaalt de kunst, en wat krijgt hij daarvoor terug?
Een altaarstuk van 400 kilo
Wat er op het spel staat, hangt in de Rubenszaal. Sinds 2023 werkt het museum er aan de restauratie van twee monumentale altaarstukken, in een atelier waar bezoekers de werkzaamheden kunnen volgen onder de naam 'Studio Rubens'. De 'Tronende Madonna omringd door heiligen' uit 1628, een doek van ruim vijfenhalve meter hoog, hangt sinds vorig jaar gerestaureerd en met heldere kleuren terug aan de muur. Nu ligt de 'Aanbidding door de koningen' uit 1624 op de werktafel, een paneel van achttien eiken planken, vier en een halve meter hoog en zowat 400 kilo zwaar. Restaurateurs verwijderden de oude vernislagen en overschilderingen en vervangen de houten ondersteuning aan de achterkant door een aluminium frame, zodat het paneel weer kan 'ademen'. Het werk moet klaar zijn in 2027, het jaar waarin Antwerpen de 450ste verjaardag van Rubens viert.
Dat dit allemaal mee betaald wordt door de stichting van TotalEnergies, was al bekend sinds 2022. In december van dat jaar goten actievoerders nepolie en nepbloed op de witte vloer van het museum, rond het beeld 'De ellende van Job' van Ossip Zadkine. Ze noemden het sponsorgeld 'vuil geld', verwezen naar veroordelingen van het bedrijf voor corruptie en vervuiling en klaagden aan dat het contract niet openbaar werd gemaakt. Hoeveel TotalEnergies precies betaalt, maakte het museum ook nu niet bekend. De bezoeker die in de Rubenszaal de restaurateurs aan het werk ziet, komt het evenmin te weten.
Het verdict van Parijs
De Rubens-fans hebben inmiddels een argument dat in 2022 nog ontbrak. In oktober vorig jaar oordeelde een Parijse rechtbank in een zaak van Greenpeace, Friends of the Earth en ClientEarth dat TotalEnergies zich schuldig had gemaakt aan misleidende handelspraktijken. Op zijn Franse website wekte het bedrijf bij consumenten de indruk dat het tegen 2050 klimaatneutraal kon worden, terwijl het zijn olie- en gasproductie bleef uitbreiden. ClientEarth sprak van 'het eerste vonnis ter wereld dat bepaalt dat een olie- en gasreus het publiek heeft misleid door zijn imago te vergroenen'. Het bedrijf moest de betrokken beweringen verwijderen.
Voor de actievoerders is de sponsoring van het KMSKA precies dat: een imagocampagne, verpakt als mecenaat. Een bedrijf dat door een rechtbank werd veroordeeld wegens misleidende milieuclaims, verbindt zijn naam aan een van de meest geliefde schilders van Vlaanderen.
Het museum ziet het anders. Volgens Willems voldoet TotalEnergies aan de criteria van de ethische sponsorcode die het museum hanteert: het bedrijf is beursgenoteerd, moet rapporteren over zijn impact op milieu en samenleving en scoort volgens het museum beter dan zijn sectorgenoten wat klimaatdoelen betreft. Het KMSKA nodigde de actievoerders uit om dat beleid toe te lichten, maar die gingen daar niet op in.
Een museum met een record en een lege pot
Het zwaarste argument van het museum is financieel, en het valt moeilijk te negeren. Het KMSKA is een Vlaamse instelling die in 2025 met ruim 570.000 bezoekers een record haalde, maar restauraties moet het zelf financieren, met schenkingen, sponsors en een campagne die bedrijven oproept om bij te dragen. Wie de sponsor buitenzet, moet zeggen wie hem vervangt. De Vlaamse overheid trekt er geen geld voor uit, en een publiek dat liever geen oliegeld ziet, brengt niet vanzelf op wat zo'n restauratie kost. Het alternatief voor oliegeld is dan ook vaak gewoon geen geld.
Dat dilemma is niet nieuw. In het Louvre voerden actievoerders jarenlang actie tegen de steun van Total, het British Museum sloot eind 2023 een omstreden contract van 50 miljoen pond met BP om zijn renovatie te betalen, en in Brussel hingen Greenpeace en Youth for Climate in 2022 spandoeken boven de finish van de 20 kilometer van Brussel, die jaarlijks 50.000 euro van TotalEnergies kreeg. Overal botst hetzelfde probleem: instellingen die publieke middelen tekortkomen en bedrijven die graag hun naam koppelen aan iets wat iedereen mooi vindt.
Wie mag er schoon blijven?
Je kunt de actievoerders verwijten dat ze een museum viseren dat niets anders probeert te doen dan een meesterwerk redden. Een schilderij uit 1624 heeft geen boodschap aan klimaatdoelen, en zonder restauratie dreigt het paneel verder te beschadigen. Je kunt ook aanvoeren dat de sponsoring slechts een druppel is in de reclamebudgetten van een multinational en dat het klimaat niet gered wordt in de Rubenszaal.
Maar volgens critici vergeet wie zo redeneert waarom bedrijven zulke sponsoring interessant vinden. Een oliereus betaalt niet noodzakelijk alleen uit liefde voor de barok mee aan een restauratie. De glans van Rubens straalt immers ook af op zijn naam. Precies daarom weegt de keuze van een museum volgens hen zwaarder dan die van een voetbalclub of een loopwedstrijd: het verkoopt niet zomaar reclameruimte, maar verbindt ook zijn reputatie aan een sponsor.
Het KMSKA kan dat vertrouwen alleen behouden door open kaart te spelen. Zolang het bedrag onbekend is en de afspraken met de sponsor niet op tafel liggen, voedt het museum zelf de argwaan die het wil wegnemen. Wie zegt dat zijn sponsor aan strenge criteria voldoet, kan die criteria ook publiceren.
De zwaarste verantwoordelijkheid ligt intussen bij een overheid die de restauratie van haar grootste kunstschatten laat afhangen van de vrijgevigheid van wie het geld heeft. Zolang dat zo blijft, zal Rubens in 2027 schitteren in de kleuren die hij ooit schilderde, en zal achter elk penseeltrekje een naam schuilgaan die de bezoeker niet ziet, maar die er wel voor betaald heeft.
'Studio Rubens' – de restauratie van de 'Aanbidding door de koningen' is te volgen in de Rubenszaal van het KMSKA in Antwerpen. Afronding voorzien in 2027.
(Foto: PD)
