Gezinnen krijgen de rekening, de overheid kijkt naar de lege schatkist.
Wie zijn woning met aardgas verwarmt, mag zich voorbereiden op een bijzonder dure winter. De groothandelsprijzen zijn opnieuw fors gestegen en de gevolgen sijpelen nu door in de contracten van de energieleveranciers. Ook elektriciteitsverbruikers ontsnappen niet aan de prijsdruk. Een snelle oplossing is niet in zicht: de gasvoorraden zijn laag, de aanvoer uit het Midden-Oosten hapert en de Belgische begroting laat weinig ruimte voor nieuwe steunmaatregelen.
De verwarming een graad lager, een extra trui aan en misschien toch maar eens nadenken over die tweede koelkast in de garage. Besparen wordt voorlopig het voornaamste advies. De gasprijzen zijn in één dag met ongeveer 23 procent gestegen en die beweging vertaalt zich meteen in aanzienlijk duurdere tarieven bij de leveranciers.
Voor een gemiddeld gezin dat met aardgas verwarmt, kan de jaarlijkse energiefactuur daardoor volgens energie-expert André Jurres met 800 tot 900 euro toenemen. Dat is een stevige hap uit het gezinsbudget. Ongeveer 67 procent van de Belgische huishoudens verwarmt met gas. Maar ook elektriciteit deelt in de klappen, omdat de groothandelsprijs voor elektriciteit mee wordt bepaald door de duurste productiebron die op dat moment nodig is. Gascentrales spelen daarin vandaag een belangrijke rol.
De oorlog komt binnen via de gasmeter
De prijsstijging is geen bevlieging van de energieleveranciers en geen transitietruc. Op de internationale groothandelsmarkt is de gasprijs boven 100 euro per megawattuur uitgekomen. Dat is ongeveer drie keer het niveau van eind februari, toen de oorlog tussen Iran en de Verenigde Staten begon.
De aanvoer van vloeibaar aardgas staat onder druk. In Qatar raakten gasinstallaties beschadigd en het herstel daarvan zal nog maanden duren. De blokkering van de Straat van Hormuz bemoeilijkt bovendien het transport van LNG-tankers. Daar komt bij dat de Europese gasvoorraden ongewoon laag staan. Waar ze normaal rond deze periode voor ongeveer 90 procent gevuld zijn, bedraagt de vullingsgraad nu ongeveer 75 procent.
Dat is geen comfortabele uitgangspositie met de winter voor de deur. Een aanhoudende verstoring van de aanvoer kan de prijzen verder opdrijven. De geopolitieke onzekerheid maakt voorspellingen bovendien bijzonder moeilijk. De energievoorziening van Europa blijkt opnieuw kwetsbaar voor conflicten en beslissingen van gestoorde leiders ver buiten onze landsgrenzen.
Wie nu nog wisselt, koopt vooral zekerheid
De prijsstijging heeft consumenten wakker geschud. Vlak voor de jongste tariefaanpassing stapten naar schatting 20.000 mensen op één zaterdag over naar een ander energiecontract. Ter vergelijking: in augustus ging het om ongeveer 36.000 overstappen over een volledige maand.
Toch is paniekvoetbal zelden een goede financiële strategie. Wie maanden geleden een aantrekkelijk vast contract afsloot, doet er doorgaans niet verstandig aan dat nu zomaar op te geven. De tarieven die leveranciers vandaag aanbieden, liggen waarschijnlijk een stuk hoger dan de contracten die vóór de recente prijsstijgingen werden afgesloten.
Voor wie een variabel contract heeft, loont vergelijken nog altijd. De V-test van de Vlaamse Nutsregulator en de vergelijkingstools van de CREG en Mijnenergie kunnen helpen om zicht te krijgen op de beschikbare tarieven. Een overstap naar een vast contract biedt vooral voorspelbaarheid: je weet beter waar je de komende maanden aan toe bent. Dat is geen garantie op de laagste prijs. Als de markt later opnieuw daalt, kan een ander contract interessanter worden.
Wie een hoger voorschot kan betalen, doet er bovendien goed aan te vermijden dat de eindafrekening na de winter een financiële uppercut wordt. Een lage maandelijkse voorschotfactuur is prettig zolang de meterstanden niet worden afgerekend.
De overheid heeft weinig ruimte om de pijn te verzachten
Wie hoopt op een herhaling van de steunmaatregelen uit de energiecrisis na de Russische invasie van Oekraïne, moet zijn verwachtingen temperen. De toenmalige regering-De Croo kwam met een verlaagd btw-tarief, energiepremies en een uitbreiding van het sociaal tarief. Vandaag is de budgettaire situatie bijzonder precair. De federale schatkist heeft weinig ruimte voor een nieuwe grootschalige compensatie.
Een algemene btw-verlaging of een nieuwe energiecheque is niet vanzelfsprekend. Op Europees niveau klinkt eveneens terughoudendheid over maatregelen die de energiefactuur kunstmatig drukken. Dat is begrijpelijk vanuit het begrotingsperspectief, maar voor gezinnen die hun facturen nauwelijks nog kunnen volgen, is het een bijzonder magere troost.
De pausen van het elektrificeren lachen intussen in hun vuistje. Zie je wel dat we van dat gas af moeten, want we zijn veel te afhankelijk van buitenlandse leveranciers. Wie niet horen wil, mag voelen.
Alleen zit daar een klein vervelend detail aan. Ook elektriciteit ontsnapt niet aan de prijsdruk, onder meer omdat gascentrales nog altijd mee de elektriciteitsprijs bepalen. Wie dacht dat de warmtepomp ons collectief onafhankelijk zou maken van geopolitieke ellende, moet dus nog even wachten op de folder waarin dat hoofdstuk wordt uitgelegd.
Intussen krijgen gezinnen opnieuw het vertrouwde advies om zuiniger te leven. Verwarm alleen de kamers die je gebruikt, zet de thermostaat een graad lager en beperk onnodig verbruik. Een graad minder kan volgens de aangehaalde energieberekeningen ongeveer zeven procent op de verwarmingskosten besparen.
De goedkoopste energie is inderdaad de energie die je niet verbruikt. Alleen begint dat advies stilaan op een beleidsstrategie te lijken. Europa heeft sinds de vorige energiecrisis nieuwe LNG-terminals gebouwd, leveranciers gezocht, noodplannen opgesteld en zijn afhankelijkheid van Russisch gas drastisch verminderd. En wanneer het opnieuw misloopt, eindigt het advies aan de burger toch weer ongeveer hetzelfde: zet de verwarming wat lager en trek een dikkere trui aan.
Terwijl de gasprijs opnieuw door het dak gaat, blijft daarom vooral de vraag hoe Europa zijn energievoorziening structureel minder kwetsbaar maakt.
En wie intussen de rekening betaalt, weten we al.
