Big Brother in België: De fiscus als alziende AI-god die jou al kent voordat je liegt.
Het is geen sciencefiction meer. Geen Orwelliaanse nachtmerrie. En al zeker geen toekomstmuziek. Wie vandaag in België zijn belastingbrief invult, doet dat in een systeem dat steeds meer lijkt op een digitale speurhond met oneindig geheugen.
De FOD Financiën zet artificiële intelligentie in om belastingplichtigen te selecteren, patronen te analyseren en verdachte profielen te filteren. En dat gebeurt op een schaal die voor een mens nauwelijks nog te bevatten is.
“Zelfs voor de slimste controleur onbegonnen werk."
Dat zegt doctor David Hadwick in 'Het Nieuwsblad. Hij bestudeerde jarenlang Europees AI-gebruik bij belastingdiensten. België loopt voorop. Meer dan 90 procent van de belastingplichtigen wordt geselecteerd via een batterij statistische leermodellen die zichzelf voortdurend voeden met historische data. De fiscus heeft toegang tot een ongeziene hoeveelheid informatie: lonen, btw, dienstencheques, giften, bankrekeningen, buitenlandse tegoeden via meer dan honderd data-uitwisselingen. En sinds kort ook volop sociale media en platforms als Vinted en Airbnb, die transacties verplicht moeten doorgeven.
Het Centrale Aanspreekpunt (CAP) bij de Nationale Bank is de kers op de taart: honderd miljoen rekeningen, miljarden datapunten. Handmatig doorkijken? Onmogelijk. Vandaar de AI. Datamatching, datamining, webscraping, Social Network Analysis, Transaction Network Analysis, outlier detection… Het hele arsenaal wordt ingezet om patronen, afwijkingen en verdachte netwerken op te sporen.
Je luxeauto terwijl je al jaren “werkloos” bent? Een lucratief handeltje in tweedehandskleding dat niet aangegeven wordt? Een feestje dat als beroepskost wordt opgevoerd terwijl je Instagram vertelt dat het om het huwelijk van je dochter ging? De AI ziet het. Bovendien kunnen je vrienden en kennissen je ongewild verraden via netwerkanalyses. Eén contact in een btw-carroussel en je risicoscore schiet omhoog.
Arizona wantrouwt iedereen
Dit is geen neutrale administratie meer. Dit is een overheid die principieel uitgaat van het slechtste in haar burgers. Onze regeringen behandelen elke Vlaming en Belg als een potentiële fraudeur. Een risicoscore van 1 tot 10, berekend vaak zonder menselijke tussenkomst, bepaalt of je gecontroleerd wordt. Hoe hoger, hoe meer Big Brother in je papieren snuffelt.
Was corona dan toch de generale repetitie?
Was corona de test om te zien hoe ver ze konden gaan met contact tracing, QR-codes, apps en massaal dataverzamelen? De “wappies” die toen al riepen dat dit nooit meer zou stoppen, lijken achteraf akelig dicht bij de waarheid te zitten. We wilden ze geen gelijk geven, maar feit is dat de staat de crisis heeft gebruikt om de deur naar massasurveillance wagenwijd open te zetten. En - laat je niets wijsmaken - die deur gaat niet meer dicht.
Nu pluist dezelfde staat je Facebook uit op zoek naar inconsistenties met je aangifte. Terwijl de echte grote fraudeurs vaak via ingewikkelde constructies ontkomen, worden gewone burgers – de bakker, de leerkracht, de jonge ondernemer die wat bijverdiende op Vinted – behandeld als verdachten.
Het resultaat is een maatschappij die verzuurd raakt. Wantrouwen van bovenaf creëert wantrouwen van onderaf, en kweek je vervreemding en protest.
De Nederlandse toeslagenaffaire als waarschuwing
Hadwick wijst terecht op het gevaar. In Nederland leidde een vergelijkbaar geautomatiseerd systeem tot de toeslagenaffaire: tienduizenden ouders ten onrechte verdacht van fraude, met dramatische gevolgen. Ook bij ons dreigt het gevaar dat de menselijke toetsing een formaliteit wordt en de computer de baas speelt. De fiscus spreekt mooi over GDPR en de AI Act, maar de praktijk loopt vaak voorop op de wetgeving. Transparantie is ver te zoeken.
De data die de overheid nu verzamelt, gaan ver voorbij wat nodig is voor een faire belastinginning. Het is controle om de controle. Een vinger in elke pap, een oog op elke transactie, een score op elke burger. Dit is de nieuwe manier van besturen: niet meer dienen, maar managen en sanctioneren. Niet meer vertrouwen, maar monitoren.
België wordt zo langzaam maar zeker het land van het grote ongenoegen. Een land waar de fiscus met AI je leven doorlicht, waar privacy een illusie is en waar de overheid je eerder als risicofactor dan als medeburger beschouwt.
Tijd dat we ons daar eens hardop over verbazen. Voordat de algoritmes ons definitief hebben opgeslokt.
(Foto: AI-pmagazine)
