Vlaanderen lokt gemeenten met een afgeknipte wortel en noemt het vrijwillig.
“Sterke lokale besturen. Meer slagkracht. Efficiëntie én nabijheid.”
Het klinkt als muziek in de oren. Woorden waar geen normaal mens tegen kan zijn. Niemand wordt ’s ochtends wakker met het verlangen naar een zwak, log en veraf bestuur.
En precies daarom werken die woorden zo goed. Terwijl we allemaal vriendelijk knikken, gebeurt er achter de schermen iets heel anders.
De gemeentefusie: meer middelen of vooral meer besparing?
De Vlaamse regering presenteert de fusie van gemeenten als een verhaal van groei en professionaliteit. Grotere entiteiten zouden meer middelen, meer expertise en een betere toekomst krijgen.
Draai het bord echter om, en je leest de werkelijke boodschap: besparen. Niet meer, en vooral niet minder.
Vorige maand keurde de regering een nieuw steunpakket goed voor gemeenten die vrijwillig fuseren. Vlaanderen neemt een deel van de schuld over en betaalt een stuk van de fusiekosten terug. Op papier klinkt het gul: 300 tot 500 euro per inwoner, plus extra premies voor IT, personeel en bijkomende partners.
Maar er zit een addertje onder het gras. Het maximumbedrag per fusie ligt op 16 miljoen euro (20 miljoen bij drie of meer gemeenten). Ter vergelijking: de vorige regering bood nog 50 miljoen.
Met andere woorden: de wortel waarmee men lokt, is met twee derde gekrompen.
Hier splijt de tong van de minister
Minister Hilde Crevits (CD&V) blijft benadrukken dat alles vrijwillig is. Geen dwang van bovenaf, geen verplichtingen. Elk lokaal bestuur mag zelf het evenwicht zoeken tussen schaal en nabijheid.
Klinkt mooi. Tot je de andere kant van het verhaal bekijkt.
Vlaanderen schuift al jaren meer en meer taken naar de gemeenten: kinderopvang, klimaatbeleid, veiligheid, digitalisering… De administratieve last groeit, maar het geld volgt slechts mondjesmaat. Een dorp van 5.000 inwoners moet vandaag dezelfde complexe machine draaiende houden als een grote stad.
Wie dat niet meer aankan, krijgt te horen dat hij “te klein” is. En wie te klein is, mag “vrijwillig” fuseren.
Dat is geen vrije keuze. Dat is een keuze tussen fuseren of langzaam verhongeren — met een vriendelijke glimlach erbovenop.
Zelfs de eigen CD&V-burgemeesters trappen er niet in
Het opvallendste is dat zelfs binnen de eigen gelederen het ongenoegen groeit. Toen Crevits het (verkleinde) steunpakket aankondigde, lieten enkele CD&V-burgemeesters meteen weten dat ze zich niet laten paaien.
Eén van hen zei het treffend: “Het is niet de grootte van de wortel die voor je neus hangt die een fusie zinvol maakt.” Een collega met een gezonde gemeentekas was nog duidelijker: “Voor dat geld doe ik het niet.”
Als zelfs je eigen burgemeesters door de mooie verpakking heen kijken, weet je dat de verpakking het probleem is.
De stille prijs: een stukje democratie
Er is ook een prijs die niet op de factuur staat. Hoe groter de gemeente, hoe verder het bestuur van de burger af komt te staan — net die “nabijheid” waar in de speeches zo hoog van wordt opgegeven.
Bovendien wordt het democratisch protest stilletjes afgezwakt. Het decreet wordt aangepast zodat bezwaren tegen verkiezingsuitslagen een fusie niet langer kunnen blokkeren (zoals vorig jaar nog gebeurde in Wingene en Hasselt).
Efficiëntie boven democratie. Een klein sneetje maar, zeggen ze. Het zijn altijd kleine sneetjes… tot er niets meer overblijft.
Soms is fuseren wél verstandig
Laten we eerlijk zijn: niet elke kritiek is onterecht. Een piepkleine gemeente die alleen een cyberbeveiligingsbeleid, klimaatplan en sociaal beleid moet uitwerken, staat zwak. Sommige fusies leveren écht een professioneler bestuur op.
Schaalvergroting is niet per definitie slecht. Het kan zelfs noodzakelijk zijn.
Wees dan tenminste eerlijk
Het probleem zit hem niet in fusies op zich, maar in de manier waarop ze worden gebracht.
Je kunt gemeenten fatsoenlijk financieren zodat ze klein én sterk blijven. Of je kunt openlijk zeggen: “Jullie moeten fuseren” en die keuze verdedigen met open vizier.
Wat je niet doet, is ze eerst uithongeren, de wortel halveren, het geheel “vrije keuze” noemen en daarna verbaasd doen wanneer niemand dat woord nog gelooft.
Een fusie kan een verstandshuwelijk zijn. Daar is niets mis mee.
Maar noem het dan geen liefde. En leg het mes op tafel.
(Foto: Xpi/Photo News)
