De jaarlijkse Pietenjacht is geopend. Tien jaar na het Pietenpact eisen vier organisaties bindende afspraken. De Sint mag zijn intrede doen, zolang zijn gezelschap vooraf door een commissie van goede zeden is goedgekeurd.
Wanneer Sinterklaas met zijn stoomboot richting Antwerpen dobbert, komen de vertrouwde troepen in beweging. De ene helft van het land haalt de schoen boven, de andere helft de morele megafoon. “Zwarte Piet moet verdwijnen”, klinkt het opnieuw over de Vlaamse velden. Overal. Zonder uitzondering. Vier organisaties – Hand in Hand tegen racisme, Kif Kif, België Kan Het en Het is een Kinderfeest – willen dat overheden, scholen en jeugdverenigingen bindende afspraken maken. Tien jaar na het Pietenpact is er volgens hen nog altijd onvoldoende veranderd.
Het lijkt er stilaan op dat een sinterklaasintocht in Vlaanderen niet langer gewoon een sinterklaasintocht mag zijn. Er moet blijkbaar ook een maatschappelijk examen worden afgelegd.
Laat ons één ding vooropstellen: niemand hoeft zich te verkneukelen in een karikatuur die anderen kwetst. De geschiedenis van koloniale beeldvorming bestaat, en het is niet aan buitenstaanders om te bepalen dat iemand zich daar onmogelijk aan kan storen. Alleen mag je je afvragen of we met de jaarlijkse strijd om Piet niet stilaan van een folkloretraditie een ideologische guerrillaoorlog hebben gemaakt.
Een figuur met meer dan één betekenis
Wat is Zwarte Piet eigenlijk? In de populaire verbeelding is hij de donkere tegenhanger van Sinterklaas: de plaaggeest naast de heilige, de kwajongen naast de brave man, de figuur die kinderen op hun gedrag wijst en tegelijk voor kattenkwaad zorgt. Sinterklaas belichaamt het gezag, de goedheid en de beloning; Piet brengt de ondeugendheid, het kattenkwaad en, zeker in oudere versies van de traditie, de dreiging van straf. Orde en chaos, heiligheid en volksvertier: het zijn tegenstellingen die al eeuwenlang in volksverhalen opduiken.
Maar, maar, maar: het probleem zit hem voor de tegenstanders vooral in de historische beeldvorming. De manier waarop Piet door de jaren heen werd afgebeeld – zwarte schmink, rode lippen, kroeshaar, gouden oorringen – roept bij een deel van de bevolking onmiskenbaar associaties op met raciale karikaturen. Zij vragen daarover een ernstig gesprek. Nu ja, veel ruimte voor discussie lijkt er volgens de critici van die organisaties niet meer te zijn: wie aan de traditionele Piet wil vasthouden, krijgt al snel het verwijt dat hij de gevoeligheden van anderen niet ernstig neemt.
Van kinderfeest naar cultuurstrijd
De vier organisaties vragen niet alleen om een andere Piet, maar ook om bindende afspraken, controle op de uitvoering en middelen voor bovenlokale initiatieven. Daarmee verschuift het gesprek van een concrete figuur naar de vraag wie het recht krijgt om de traditie vorm te geven.
Dat is een veel grotere discussie. Lokale verenigingen, vrijwilligers en gemeenten organiseren al generaties lang sinterklaasfeesten. Ze doen dat doorgaans met beperkte middelen en vooral met de bedoeling kinderen een fijne namiddag te bezorgen. Het is niet onredelijk dat zij willen weten waar de grenzen liggen. Evenmin is het onredelijk dat mensen die zich door een karikatuur geviseerd voelen, vragen dat daar rekening mee wordt gehouden. Alleen dreigt de hele kwestie te verzanden in een wedstrijdje morele zuiverheid, waarbij nuance verdacht is en traditie al snel als een bekentenis van achterlijkheid geldt.
En dan zijn er de (a)sociale media, waar alleen zwart en wit lijkt te bestaan. De ene kant ziet in elke Zwarte Piet een koloniale samenzwering, de andere kant beschouwt elke roetveeg als het einde van de beschaving. Intussen staat de Sint ergens achter de coulissen te wachten tot de volwassenen hun gelijk hebben uitgevochten.
Laat kinderen opnieuw gewoon uitkijken naar de Sint
Misschien moeten we het kinderfeest weer wat meer ruimte geven. Niet door historische gevoeligheden weg te wuiven, evenmin door een eeuwenoude traditie onaantastbaar te verklaren, maar door te beseffen dat een samenleving haar gebruiken kan aanpassen zonder er een jaarlijkse veldslag van te maken.
De organisaties mogen hun eisen formuleren. Gemeenten mogen hun keuzes uitleggen. En burgers mogen daar stevig over discussiëren. Alleen hoeft niet elke sinterklaasintocht te eindigen in een referendum over de morele staat van Vlaanderen.
Want ergens is het behoorlijk absurd dat we in november opnieuw met volwassen ernst discussiëren over de huidskleur van een man die door schoorstenen kruipt, terwijl de kinderen vooral willen weten of hij hun brief heeft gelezen. Misschien is dat laatste wel de enige traditie die we absoluut moeten zien te bewaren: dat een kinderfeest nog even een kinderfeest mag zijn.
(Foto: Shutterstock)
