Dat alcohol een invloed heeft op onze gezondheid, is algemeen geweten. Toch probeert de alcohollobby daar twijfel over te zaaien met betwistbaar wetenschappelijk onderzoek, schrijft de krant ‘De Tijd’. Ook andere factoren hebben een aanzienlijke impact op onze gezondheid, maar het is beter om die niet met elkaar te vergelijken, zegt het Vlaams Instituut Gezond Leven.
Minister van Volksgezondheid Frank Vandenbroucke (Vooruit) werkt aan een nieuw alcoholplan. Een van de mogelijke nieuwe maatregelen is vergelijkbaar met die bij tabaksproducten: een waarschuwing op de verpakking van alcohol. Deze keer niet “Roken schaadt de gezondheid”, maar “Alcohol schaadt de gezondheid”.
Alcoholverkopers zijn niet tevreden met die waarschuwing en lobbyen daarom volop tegen de maatregel. Dat blijkt uit een artikel in ‘De Tijd’, geschreven door journalisten Jens Cardinaels en Lars Bové. Zij spraken zowel met de lobbyisten als met de onderzoeker, want er blijkt toch wat gefoefeld te zijn.
Gezondheidswetenschapper die eigenlijk econoom is
In de studie worden de gezondheidsrisico’s in twijfel getrokken of afgezwakt. Zo wordt onder meer het idee “elk glas telt” betwist. Volgens ‘De Tijd’ gaat het om een strategische benadering van de industrie. Ze proberen dus beleidsmakers, het publiek en gezondheidsorganisaties te beïnvloeden zodat er minder strenge regels komen voor alcoholgebruik.
De lobbyisten gingen zelfs zo ver dat ze een gezondheidswetenschapper een analyse lieten maken van een studie van Sciensano (federale instelling voor volksgezondheid, diergezondheid en voedselveiligheid, red.). Alleen bleek die ‘gezondheidswetenschapper’ helemaal niet medisch geschoold te zijn. Straffer nog: hij is econoom.
Hoeveel alcohol mag je drinken?
Ondanks het gelobby en de analyse van een zelfverklaarde gezondheidswetenschapper blijven de feiten duidelijk: alcohol is schadelijk voor de gezondheid. Al blijft de vraag ‘Hoeveel alcohol mag je drinken?’ moeilijk te beantwoorden.
De Druglijn benadrukt dat geen alcohol drinken de veiligste keuze is. Ze beseffen wel dat alcohol vaak deel uitmaakt van ontspanning — tijdens een etentje, een avondje uit of een glas wijn voor de televisie. Daarom adviseren ze om niet meer dan tien standaardglazen per week te drinken. Hoe minder je drinkt, hoe kleiner het risico.
De Druglijn
Traag en met eten, zo drink je het best
De Druglijn raadt jongeren onder de 18 jaar aan om nog geen alcohol te drinken, ook al mag dat wettelijk wel. “De hersenen van jongeren zijn nog volop in ontwikkeling en alcohol kan die schaden. Omwille van de gezondheidsrisico’s blijft alcohol tot 18 jaar beter achterwege,” staat te lezen op hun website.
Verder geeft De Druglijn enkele tips voor wie toch alcohol drinkt. Zo is het verstandig om van tevoren te bepalen hoeveel je wilt drinken, traag te drinken, iets te eten bij je alcohol en af te wisselen met een alcoholvrij glas — het zogenaamde zebradrinken. Op deze manier kun je langer van de alcohol genieten zonder het gezondheidsrisico te verhogen.
Geen competitie, dus niet vergelijken
De nadruk op alcohol en gezondheidsrisico’s is eindeloos. Er gebeuren talloze ongevallen met bestuurders onder invloed. Toch zijn dit niet de enige ongezonde aspecten van ons dagelijks leven. Ook roken en pepaalde voedingsgewoonten waaronder suikergebruik hebben een aanzienlijk effect op onze gezondheid. Het Vlaams Instituut Gezond Leven maakt daar liever geen vergelijking van: “Minder alcohol gebruiken is altijd een goede keuze voor je gezondheid, net als niet roken, gezonder eten en meer bewegen.”
Op populatieniveau valt wél iets te zeggen over de impact van deze factoren op het aantal sterfgevallen. “De OESO (Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling, red.) bracht in 2023 een rapport uit waarin ook werd bekeken in welke mate sterfgevallen konden worden toegeschreven aan risicofactoren die aan gedrag gekoppeld zijn,” vertelt Liese Weemaels van het Vlaams Instituut Gezond Leven aan onze redactie.
Gedragsgerelateerde risicofactoren
Zo blijkt dat een derde van alle sterfgevallen in België kan worden toegeschreven aan gedragsgerelateerde risicofactoren, zoals roken, ongezonde voedingsgewoonten, alcoholgebruik en te weinig lichaamsbeweging. “In 2019 konden naar schatting ongeveer 20.000 sterfgevallen (18 procent) worden toegeschreven aan roken, zowel actief als passief. Voedingsrisico’s, zoals te weinig groenten en fruit en te veel suiker en zout, veroorzaakten bijna 13.000 sterfgevallen (11 procent).”
“Ongeveer 7.000 sterfgevallen (6 procent) hielden verband met alcoholgebruik en ongeveer 2.500 sterfgevallen (2 procent) met te weinig lichaamsbeweging. Milieufactoren, zoals luchtvervuiling in de vorm van blootstelling aan fijne zwevende deeltjes (PM2,5) en ozon, waren geassocieerd met bijna 3.800 sterfgevallen (3 procent), voornamelijk als gevolg van hart- en vaatziekten, ademhalingsziekten en sommige vormen van kanker,” licht Weemaels toe.
OECD
Niet enkel fysiek, maar ook mentale (on)gezondheid
Belangrijk om te onthouden is dat dit cijfers zijn op bevolkingsniveau, waarbij ook rekening wordt gehouden met de gewoonten van de bevolking. “Alle verschillende risicofactoren leveren een aanzienlijke bijdrage aan diverse ziekten en vroegtijdige sterfte. Het loont dus de moeite om op alle factoren in te zetten en deze niet tegen elkaar af te wegen,” adviseert Gezond Leven.
Uiteraard gaat gezondheid verder dan alleen het fysieke. Volgens Weemaels hebben ook psychosociale en contextuele factoren een grote impact op onze gezondheid. Enkele voorbeelden hiervan zijn eenzaamheid, stress, psychische kwetsuren uit het verleden, ongelijkheid en maatschappelijke kwetsbaarheid.
“Sociale relaties minstens zo belangrijk als gezonde leefgewoonten”
Weemaels: “Voor onze mentale gezondheid blijkt sociaal contact een van de krachtigste beschermende factoren te zijn. Een gebrek eraan verhoogt het risico op depressie, angst en andere psychische problemen, minstens even sterk als leefstijlfactoren zoals voeding, alcohol of roken.”
Duidelijker kan het bijna niet gezegd worden: “Investeren in sociale relaties is minstens zo belangrijk als investeren in gezonde leefgewoonten, als we het mentaal welbevinden van de bevolking willen versterken.”
Als we over sociale relaties spreken, gaat het dus over verbondenheid, een vangnet hebben, iets betekenen voor elkaar, dankbaar zijn voor elkaar. Uiteraard zijn dit niet de enige voorbeelden.
Individualisme leidt tot eenzaamheid
Dit is dan ook meteen een groot onderschat gezondheidsrisico in het dagelijks leven. De toename van individualisme en de afname van het sociale weefsel zijn sinds enkele decennia hier de oorzaak van. Weemaels legt uit dat dit “enerzijds zorgt voor een erg meritocratische kijk.” Daarmee bedoelt ze: ‘Ik kan en moet het waarmaken; ik ben de reden van mijn succes, maar ook van mijn falen en van mijn gezondheid.’
Anderzijds leidt de toename van individualisme tot meer eenzaamheid, “maar ook tot een algemene druk op onze mentale en zelfs fysieke gezondheid.” Dat blijkt ook uit de langst lopende studie in de psychologie, de Harvard Study of Adult Development.
Vervuilde lucht en hardnekkige schimmel
“De studie toont aan dat de kwaliteit van je sociale relaties de beste voorspeller is van een gezond leven. In verbinding staan met anderen maakt ons dus gezond. De blik enkel op het ‘ik’ richten maakt daarentegen ongezond,” licht de medewerkster van Gezond Leven toe.
Bovendien verdoezelt de sterke nadruk op individuele verantwoordelijkheid voor gezondheid vaak het bestaan van echte omgevingsziekten. Dat zijn problemen die niet door leefstijl ontstaan, maar door de omstandigheden waarin mensen leven en door maatschappelijke invloeden van buitenaf.
“Het zijn precies die factoren — zoals vervuilde lucht, hardnekkige schimmel in de woning, beperkte toegang tot verse voeding, het gebrek aan veilige en rustige plekken om tot rust te komen, en het ontbreken van veilige fietspaden en wandelvriendelijke buurten — die de meest kwetsbare groepen het zwaarst treffen,” legt Weemaels uit.
Daling mentaal welbevinden ingezet
“Wie in een gezond huis in een gezonde buurt woont, heeft automatisch meer kansen op een gezond leven. Maar voor wie dat niet heeft, wordt gezondheid geen keuze, maar een strijd. Als we deze onderliggende omgevingsfactoren blijven negeren, vergroten we het risico op steeds diepere gezondheidsongelijkheid.”
Niet alleen bij volwassenen of de oudere generaties wordt een toename van mentale en fysiek gezondheidsproblemen gezien, maar ook steeds op jongere leeftijd. Zo kampt ongeveer één op de vijf jongeren met matige tot ernstige psychische gezondheidsproblemen — een cijfer dat te hoog is en nog lijkt te stijgen. Zo heerst het foute idee dat onze huidige jeugd een vogel voor de kat is, terwijl de daling van mentaal welbevinden reeds tientallen jaren geleden werd ingezet.
“De meest recente verklaringen zijn de covidpandemie en het overmatig gebruik van sociale media bij jongeren,” zegt de medewerkster van Gezond Leven. “Maar wanneer we de wetenschappelijke literatuur raadplegen, vinden we een veelheid aan mogelijke oorzaken.”
Wicked problems
Ondertussen is het duidelijk dat het gaat om een samenspel van oorzaken die zich afspelen in de bredere samenleving. Geestelijke gezondheidsproblemen en verlaagd mentaal welbevinden behoren tot de zogenaamde wicked problems: complexe problemen waarbij oorzaken en gevolgen door elkaar lopen en elkaar wederzijds beïnvloeden.
Uiteraard zijn smartphone- en sociale mediagebruik één van de gewoonten die impact hebben op onze mentale gezondheid. Die schermtijd zorgt ervoor dat veel jongeren langdurig stilzitten. Dat heeft een negatieve invloed op lichamelijke processen en is op die manier ook verbonden met onder andere lichaamssamenstelling, cardiometabole gezondheid, bijziendheid en musculoskeletale problemen aan nek en rug.
Slaappillen en ongezonde voeding
Bovendien hebben jongeren ook moeite om in slaap te vallen. “Een recordaantal meisjes tussen 12 en 18 jaar (21 procent) gebruikt slaap- en kalmeringsmiddelen. Tot slot is ook de voedselomgeving van jongeren de voorbije twintig jaar drastisch veranderd, zowel online als in de publieke ruimte. Energierijke, nutriëntarme voeding zoals gesuikerde dranken, snacks en fastfood is breed beschikbaar in de omgeving van scholen.”
“Als we spreken over de impact van ongezonde voeding op onze gezondheid, heeft het weinig zin om één voedingscomponent te viseren,” licht Weemaels toe. “We eten geen suiker, vet of eiwitten afzonderlijk, maar een mix van verschillende voedingsmiddelen. De balans van ons voedingspatroon als geheel ligt nu te ver af van wat de wetenschap aanbeveelt.”
Stap voor stap maakt grote verschillen
“De voedingsdriehoek toont hoe een gezond voedingspatroon eruitziet. Maar wat blijkt? We eten te weinig groenten, fruit, volle granen, noten en zaden, terwijl rood of bewerkt vlees, vetrijke, zoete en zoute snacks, en suikerrijke dranken dagelijks op het menu staan.”
“Dat klinkt misschien alsof er een grote ommezwaai nodig is,” licht de medewerkster van Gezond Leven toe. “Maar stap voor stap werken aan kleine, dagelijkse gewoontes kan op lange termijn écht het verschil maken.” Gezond Leven zet zich zo in voor het creëren van een leef-, leer- en werkomgeving die gezonder leven gemakkelijk en vanzelfsprekend maakt.
(Foto bovenaan: P-magazine/Shutterstock)
