Elke zondagavond loopt er op VRT 1 een Vlaamse SS-bewaker door de gangen van het Fort van Breendonk, en het is de bedoeling dat je met hem meeleeft. Hendrik Vaes, gespeeld door Kevin Janssens, slaat, bewaakt en gehoorzaamt, maar twijfelt steeds meer aan de kant die hij gekozen heeft. Janssens bedacht de reeks samen met Filip Lenaerts, schreef en regisseerde ze mee en kiest uitdrukkelijk voor wat hij 'de morele complexiteit van mensen' noemt. Helden en schurken interesseerden de makers niet. In een land waar de collaboratie tachtig jaar later nog altijd een open wonde is, en waar een partij die uit dat politieke milieu groeide vandaag de grootste van Vlaanderen is in de peilingen, is dat geen onschuldige keuze.
Een fort aan de snelweg
Wie tussen Antwerpen en Brussel over de A12 rijdt, passeert het zonder het te zien. Het Fort van Breendonk, ooit gebouwd als deel van de fortengordel rond Antwerpen, werd tijdens de Tweede Wereldoorlog een Auffanglager van de SS. Zowat 3.600 mensen zaten er gevangen: politieke tegenstanders, verzetslui en in het begin ook Joden die op hun deportatie wachtten. Minstens 301 van hen stierven er door honger, uitputting, foltering of executie, en maar ongeveer de helft overleefde de oorlog. Sinds 1947 is het fort een nationaal gedenkteken.
De reeks begint in Antwerpen in 1942. Een jong koppel uit het verzet, Elisabeth en Rik, wordt na een mislukte actie uit elkaar gerukt. Elisabeth, gespeeld door Anne-Laure Vandeputte, duikt onder. Rik, gespeeld door Jolan De Bouw, belandt met zijn vader Leon, gespeeld door zijn echte vader Koen De Bouw, in Breendonk. Om te overleven sluiten ze een geheime alliantie met Vaes.
Er werd gefilmd in het fort zelf, dat in de zomer van 2025 een maand dichtging voor de opnames. Voor één scène werden zelfs de historische douches opnieuw in gebruik genomen. De folterkamer, de cellen en de executieplaats waren verboden terrein. Die scènes werden gedraaid in het Fort van Liezele, vijf kilometer verderop.
De echte beulen en de verzonnen twijfelaar
Wat de reeks ongemakkelijk maakt, zit in een detail. Naast de verzonnen Vaes lopen er in 'Breendonk' ook echte figuren rond: de Duitse kampcommandant Philipp Schmitt en de Vlaamse SS'ers Fernand Wyss en Richard De Bodt. Die laatste twee behoorden tot de meest gevreesde bewakers van het kamp. Getuigen vertelden na de oorlog hoe ze met zwepen rondliepen, gevangenen zonder reden sloegen en hen met stenen bekogelden terwijl ze dwangarbeid verrichtten. Wyss werd verantwoordelijk gehouden voor een twintigtal doden in het fort. Ze werden na de oorlog berecht en ter dood veroordeeld.
Tegenover die echte daders zet de reeks een fictieve Vlaming die wél twijfelt, wél helpt en wél een geweten heeft. Dat is dramatisch begrijpelijk, want een kijker heeft een figuur nodig om zich aan vast te klampen, en een SS'er die alleen maar slaat, vertelt weinig over hoe gewone mensen tot zulke daden komen. Maar het raakt ook aan het verhaal dat sommige collaborateurs en hun nabestaanden decennialang over zichzelf vertelden: dat ze het niet echt meenden, dat ze twijfelden, dat ze vanbinnen eigenlijk goed waren. Wie een Vlaamse SS'er met een geweten verzint naast echte Vlaamse SS'ers zonder geweten, moet goed weten wat hij doet.
Wat de makers willen
De makers zijn zich daarvan bewust. Janssens zegt in een interview met Cineuropa dat hij geen klassiek verzetsverhaal wilde maken en dat Vlaamse mannen in het kamp gevangenen hebben gefolterd. 'Veel mensen in Antwerpen, ook de politie, collaboreerden met de Duitsers', zegt hij. Het is volgens hem een donker hoofdstuk dat in België, en vooral in Vlaanderen, nog altijd taboe is. Hij wil dat de reeks schuurt, dat ze niet snel vergeten wordt en dat kijkers zich afvragen wat zij zouden hebben gedaan.
Lenaerts verbindt het verhaal met de polarisatie van vandaag en vindt de dilemma's uit die tijd 'actueler dan ooit'. Een raad van historici las het scenario na en het War Heritage Institute, waartoe het fort behoort, werkte nauw mee. Volgens Lenaerts drijft het verhaal 'op suggestie, eerder dan op het expliciete'.
De VRT gaat nog een stap verder. Samen met de reeks lanceerde ze een gratis lespakket voor het secundair onderwijs, 'Morele keuzes: inzichten uit de verhalen van Breendonk', waarin leerlingen nadenken over hoe angst, groepsdruk, eigenbelang en ideologie de keuzes van mensen bepalen. Historicus Koen Aerts van de Universiteit Gent, die ook de documentaire 'De hel van Breendonk' presenteert, wijst erop dat niet elke jongere vandaag een familiale band heeft met het Belgische oorlogsverleden. Een fictiereeks moet dus doen wat de familieverhalen niet meer doen.
Moedig of gevaarlijk?
Er valt veel te zeggen voor die aanpak. Een oorlogsreeks met alleen heldhaftige verzetslui en monsterlijke nazi's laat de kijker veilig aan de goede kant zitten en leert hem weinig over de vraag die er werkelijk toe doet: hoe een gewone Antwerpenaar een uniform aantrekt en een zweep opneemt. Wie het kwaad wil begrijpen, moet het menselijk durven tonen. 'Der Untergang' en recenter 'The Zone of Interest' deden dat ook. Vooral de eerste kreeg daar destijds kritiek op, maar beide worden vandaag gewaardeerd als films die tonen hoe het kwaad werkt.
Toch zit het verschil in de context. In Duitsland is het oorlogsverleden uitvoerig onderzocht, besproken en herdacht. In Vlaanderen verliep de verwerking van de collaboratie anders. De roep om amnestie voor collaborateurs klonk tot ver na de oorlog, het beeld van de idealistische Oostfronter die alleen tegen het communisme vocht leeft in sommige families nog altijd voort en een partij met historische wortels in de Vlaams-nationalistische collaboratietraditie staat vandaag sterk in de peilingen.
Een twijfelende SS'er op zondagavond, op de openbare omroep, voor een publiek dat het verhaal van Breendonk vaak niet meer van thuis meekreeg, kan voor de ene kijker een les in morele complexiteit zijn en voor de andere een bevestiging van wat opa altijd zei.
Dat risico maakt 'Breendonk' niet minder waardevol, maar maakt het des te noodzakelijker om goed te kijken. Een reeks die je laat meeleven met een bewaker, moet je ook dwingen om te zien wat die bewaker deed. Of de makers daarin slagen, merk je aan de vraag die je na zes afleveringen blijft stellen. Wie na de laatste scène denkt dat Vaes eigenlijk een goede man was, heeft de reeks mogelijk verkeerd begrepen. Wie zich afvraagt waarom mensen zoals Vaes zo zelden openlijk in verzet kwamen, heeft in ieder geval begrepen welke vragen de makers willen oproepen.
'Breendonk' – zes afleveringen, van Kevin Janssens en Filip Lenaerts, met Kevin Janssens, Anne-Laure Vandeputte, Jolan De Bouw, Koen De Bouw en Sebastian Hülk. Elke zondag op VRT 1 en VRT MAX sinds 8 november, alle afleveringen op Streamz.
Het Fort van Breendonk, Brandstraat 57, Willebroek, is een nationaal gedenkteken en het hele jaar door te bezoeken.
Foto: YouTube)
