“Een schande voor de mensheid.”
In ons land spreekt de koning doorgaans in een gebrekkig Nederlands een omfloerste taal vol symbolische verwijzingen en diplomatiek afgewogen voorzichtigheid. Maar deze keer was de toon allesbehalve abstract. In directe bewoordingen veroordeelde Filip “de ernstige humanitaire wantoestanden in Gaza”, en noemde hij de situatie daar “een schande voor de mensheid”. Daarmee maakt hij van mensenrechten, en specifiek de schending ervan, een centraal thema in zijn jaarlijkse televisietoespraak.
Het was een bewuste keuze, bevestigen bronnen dicht bij het paleis. De koning wou een boodschap brengen die de ernst van de situatie weerspiegelt. Kernachtig, ondubbelzinnig, en niet te negeren. Zonder Israël expliciet te noemen – op een enkele persoonlijke verwijzing na – liet de inhoud weinig twijfel over het doelwit van zijn kritiek.
Interne verdeeldheid in de regering
De scherpe formulering staat in contrast met de afwachtende en verdeelde houding binnen de federale regering. CD&V, Vooruit en Les Engagés pleiten al maanden voor een strengere lijn ten aanzien van Israël, maar worden afgeremd door MR en N-VA. Minister van Buitenlandse Zaken Maxime Prévot (Les Engagés) heeft publiekelijk steun betuigd aan de positie van de koning. Ook opvallend: de kabinetschef van Filip, Vincent Houssiau, heeft een CD&V-signatuur.
Het paleis bevestigt dat de toespraak werd afgestemd met de premier – in dit geval Bart De Wever – die traditioneel opmerkingen mag maken bij de inhoud. Maar volgens bronnen was er deze keer weinig aan te passen aan de oorspronkelijke tekst. Filip hield vast aan zijn boodschap.
Maatschappelijke druk en moreel momentum
Waarom deze plotse koerswijziging in toon en positie? De context speelt een grote rol. De humanitaire tol van het conflict is torenhoog: sinds oktober 2023 zijn naar schatting 59.000 Palestijnen omgekomen bij Israëlische operaties. De publieke verontwaardiging groeit, ook in België. Zo stapten eerder dit jaar meer dan 75.000 mensen mee in een Brusselse protestmars tegen het geweld in Gaza.
Ook de koning was rechtstreeks betrokken. Afgelopen week ontving hij, samen met koningin Mathilde, vertegenwoordigers van humanitaire organisaties actief in Gaza. In zijn toespraak verwees hij naar de ontmoeting met een Israëlische en Palestijnse vader, beiden rouwend om een dochter die in het conflict het leven liet. Die ontmoeting liet, naar eigen zeggen, diepe indruk op hem na. Hun gezamenlijke vredesboodschap – ondanks persoonlijk verlies – werd het morele anker van zijn redevoering.
Geen woord "genocide", maar wel grensverlegging
Hoewel Filip expliciet over schending van internationaal recht sprak, vermeed hij zorgvuldig het gebruik van juridische termen zoals "genocide" of directe beschuldigingen aan het adres van Israël. De koninklijke neutraliteit blijft dus in zekere mate bewaard, maar de inhoudelijke boodschap is duidelijk.
Dat evenwicht is cruciaal. De vorst moet boven de partijpolitiek staan. Toch heeft hij deze keer wél kleur bekend, zij het binnen de contouren van internationale mensenrechten en humanitaire bezorgdheid. Dat hij daarbij expliciet steun uitspreekt aan de oproep van de VN om de crisis in Gaza te stoppen, is opnieuw veelzeggend.
Reactie van Joodse organisaties
Het Forum der Joodse Organisaties reageerde verbolgen op de koninklijke toespraak. De koepelorganisatie betreurt dat de koning geen melding maakte van de terreuraanval op Israël op 7 oktober 2023, noch van de gijzelaars die sindsdien worden vastgehouden door Hamas. De kritiek draait om het gevoel van eenzijdigheid in de boodschap.
De koning lijkt echter bewust gekozen te hebben voor een humanitaire insteek, niet voor een politieke analyse van oorzaken en verantwoordelijkheden. Daarmee legt hij de focus op de gevolgen voor burgers en de morele opdracht van de internationale gemeenschap om grenzen te stellen aan geweld tegen onschuldigen.
Een koning die spreekt waar zijn regering zwijgt: het is zeldzaam.
De toespraak van de koning
Dames en heren,
Tientallen jaren lang was het internationaal recht de betrouwbare pijler waarop staten konden steunen. Vandaag de dag wordt dat openlijk in twijfel getrokken.
Maar wanneer het internationaal recht met voeten wordt getreden, verliest de hele wereld daarbij. En krijgen onvoorspelbaarheid en geweld vrij spel. Wereldwijd is er een toename van conflicten, waarvan we dachten dat ze tot het verleden behoorden. In deze context blijft Europa samenwerking verkiezen boven confrontatie. Het kiest voor openheid, niet voor uitsluiting.
Dat is een opmerkelijke, soms moeilijke keuze. Vandaag de dag vergt ze ook moed. Maar het is een keuze die Europa welvaart heeft geschonken en het in staat heeft gesteld zijn eigen weg te vinden.
Met Europa kunnen we beter inspelen op digitale evoluties, onze legers versterken en het hoofd bieden aan de klimaatverandering. En dit zijn slechts drie voorbeelden van de onschatbare toegevoegde waarde van de Europese Unie.
Maar Europa moet zijn leiderschap nog sterker laten gelden. Het moet zich opwerpen als een bolwerk tegen en een waardig alternatief voor de brute machtsstrijd waarvan we vandaag getuige zijn. Door trouw te blijven aan onze waarden: de democratie, rechtvaardigheid en het recht.
Door het respecteren van het volkenrecht en de mensenrechten kunnen we eenieders waardigheid beschermen. Zo kunnen we ook vertrouwen bouwen, een deugd die we zo hard nodig hebben. Terwijl zoveel rechten voortdurend worden geschonden, zijn er gelukkig nog steeds mensen die onze menselijkheid eer aandoen.
Een paar weken geleden ontmoette ik twee vaders, een Palestijn en een Israëliër. Ze delen allebei een onbeschrijflijk leed, namelijk het verlies van een kind, slachtoffers van hetzelfde conflict.
Ik was overweldigd door hun getuigenis. Ze hebben wraakgevoelens opzijgezet en ervoor gekozen hun lijden om te zetten in een boodschap voor vrede. Een vrede die hun lijden zou verzachten. Deze vaders herinneren ons eraan dat naast de politieke dimensie het steeds de menselijke waardigheid is die op het spel staat.
Ik sta volledig achter hun pleidooi en sluit me aan bij al wie de ernstige humanitaire wantoestanden in Gaza aan de kaak stelt, waar onschuldige burgers, gevangen in hun enclave, van honger sterven en bezwijken onder de bommen.
De huidige toestand sleept al veel te lang aan. Dit is een schande voor de mensheid. Wij steunen de oproep van de secretaris-generaal van de Verenigde Naties om onmiddellijk aan deze ondraaglijke crisis een einde te maken.
Ook in Oekraïne, waar de bevolking zich met buitengewone moed blijft verzetten, gaat de verwoestende oorlog door. Het is van essentieel belang dat we de Oekraïners vastberaden blijven steunen. Met hun strijd voor het behoud van hun soevereiniteit beschermen ze ook de onze.
Dames en heren,
In het licht van al het geweld en de onrust die de wereld teisteren, kunnen onze eigen bekommernissen onbeduidend lijken. Niets is minder waar. Ze verdienen al onze aandacht – en die van onze verkozenen. Ze moeten kordaat worden aangepakt. Want ze hebben een rechtstreekse impact op de burgers van dit land. In Brussel in het bijzonder is het dringend dat een nieuwe regering eindelijk aan de slag gaat.
In deze onzekere tijden vinden de Koningin en ik het des te betekenisvoller om samen met u onze nationale feestdag te kunnen vieren. Niet om te vergeten wat er elders gebeurt, maar om ons eraan te herinneren wie we zijn — en wat we samen kunnen bereiken, als Belgen en als Europeanen. Laten we energie putten uit deze dag van feestvreugde en samenhorigheid – om er morgen weer met vertrouwen en goede moed tegenaan te gaan.
(Foto: PD)
