Vrijheid van meningsuiting is het fundament van onze sterke en levendige democratie, schreef Ursula von der Leyen daags voor kerst op sociale media. We zijn er trots op, verzekerde ze ons. En we zullen die beschermen.
Enkele speeches daarvoor klonk het nochtans heel anders. Toen omschreef diezelfde Von der Leyen vrije meningsuiting als een virus en censuur als het vaccin. Ze waarschuwde opnieuw voor het gevaar van ‘desinformatie’ en pleitte op de Copenhagen Democracy Summit voor een aanpak die vooral preventief moet zijn. Niet debunken, maar prebunken. Niet corrigeren achteraf, maar mensen vooraf leren welke ideeën ze beter niet ernstig nemen.
Vrijheid van meningsuiting, zo blijkt, is prima. Zolang ze eerst ingeënt is.
Vrije meningsuiting als ziektebeeld
De metafoor die Von der Leyen gebruikt, is veelzeggend. Meningen zijn geen ideeën meer, geen debatpunten of visies, maar virussen. Wie afwijkt van het juiste narratief is niet iemand met een andere mening, maar iemand die besmet is. En wie besmet is, moet behandeld worden. Of liever: voorkomen dat hij ooit ziek wordt.
Dat noemt men dan prebunken: mensen trainen om manipulatie te herkennen, zodat ze er minder vatbaar voor zijn. Op papier klinkt dat onschuldig. Wie wil er nu geen kritisch denkende burger? Maar in de praktijk betekent het iets heel anders: vooraf bepalen welke ideeën als manipulatief gelden, en welke niet.
En daar wringt het.
Wie bepaalt wat ‘manipulatie’ is?
Want laten we eerlijk zijn: desinformatie bestaat. Leugens bestaan. Propaganda bestaat. Maar sinds wanneer is afwijking automatisch manipulatie? Sinds wanneer is twijfel een ziekte? En vooral: wie krijgt het alleenrecht om te bepalen wat waarheid is, en wat gevaarlijk virusmateriaal?
Als vrije meningsuiting pas aanvaardbaar is nadat ze gefilterd, gekaderd, geduid en gevaccineerd werd door dezelfde instellingen die politiek beleid voeren, dan is ze niet langer vrij. Dan is ze gecontroleerd. Gereguleerd. Voorwaardelijk.
Vrije meningsuiting ‘maar alleen van de juiste kant’ is geen vrijheid. Dat is een vergunning.
De kerstboodschap en de kleine lettertjes
De kerstboodschap van Von der Leyen leest mooi. Warm. Democratisch. Bijna ontroerend. Maar ze krijgt een wrange bijsmaak wanneer je haar eerdere uitspraken ernaast legt. Want wie meningen als virussen beschouwt, ziet burgers niet als denkende individuen, maar als potentiële besmettingshaarden.
Debat wordt dan geen democratisch proces meer, maar een risicoanalyse. Kritiek geen noodzakelijke zuurstof, maar een afwijking die moet worden ingedamd. En censuur wordt niet langer censuur genoemd, maar zorg. Preventie. Bescherming. Het is Orwell met een fluovestje en een EHBO-koffer.
Van democratie naar informatiehygiëne
We zijn geëvolueerd van een democratie die vertrouwt op het oordeel van haar burgers naar een systeem dat hen wil voorprogrammeren. Niet corrigeren wat fout is, maar vermijden dat mensen ooit op verkeerde ideeën komen. Dat is geen vertrouwen in de burger, dat is angst voor diezelfde burger.
Vrijheid van meningsuiting is niet proper, netjes of comfortabel. Ze schuurt, stoort en provoceert. Ze is rommelig en soms fout. Maar net daarom is ze essentieel. Een democratie die alleen ‘veilige’ meningen duldt, is geen democratie, maar een managementmodel.
En wanneer de macht zelf begint te bepalen welke meningen ‘gevaccineerd’ moeten worden, dan is het niet de waarheid die beschermd wordt, maar het narratief.
De ironie
De grootste ironie is deze: wie zegt dat vrije meningsuiting een virus is, heeft haar al opgegeven. Niet openlijk, maar conceptueel. Vrijheid wordt dan geen recht meer, maar een risico dat beheerd moet worden.
En zo krijgen we een Europa waar men trots is op vrije meningsuiting, zolang ze eerst door de juiste handen is gegaan.
Fijne feestdagen.
Freedom of speech is the foundation of our strong and vibrant European democracy.
We are proud of it. We will protect it.
Because the @EU_Commission is the guardian of our values. https://t.co/J7u6GIyi6J— Ursula von der Leyen (@vonderleyen) December 24, 2025
🚨Dus hier hebben we Ursula von der Leyen die vrije meningsuiting beschrijft als een virus en censuur als zijn vaccin... #geenAI
Ursula, uw lelijk lied is vals uitgezongen. Tijd om te vertrekken. Tijd voor opname. Tijd voor opsluiting. Dit is niet de weg, dit is het einde, jouw… pic.twitter.com/UqY1vA0Toj— Steve Van Herreweghe (@SteviesQuotes) December 25, 2025
