Weerom ‘too little’ en veel ‘too late’.
Duizenden veroordeelde criminelen lopen vrij rond omdat er geen cel voorhanden is, meer dan 200 gedetineerden slapen dagelijks op de vloer, en cipiers haken af onder de toenemende werkdruk. Het Belgische gevangeniswezen bevindt zich in een crisissituatie, en de cijfers liegen er niet om: officieel is er plaats voor 11.040 gedetineerden, maar op dit moment zitten 12.910 mensen achter tralies – bijna 2.000 te veel. De situatie is het nijpendst in Antwerpen, maar ook Gent en Dendermonde kampen met een hoge concentratie grondslapers. België werd er al herhaaldelijk door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens voor veroordeeld.
De gevolgen van die overbevolking zijn voelbaar op elke vierkante meter. Wanneer gevangenen letterlijk tegen het toilet moeten slapen en cipiers constant onder druk staan, dan hoeven we je niet uit te leggen dat de spanning te snijden is. Frustratie bij het personeel leidt tot werkonderbrekingen, maar de aanhoudende schaarste maakt dat de kernproblemen – gebrek aan personeel, onveilige werkomstandigheden – nauwelijks worden verlicht. Het tekort aan cipiers is zo structureel dat zelfs nieuwe plaatsen nauwelijks verlichting bieden.
Ex-justitieminister Vincent Van Quickenborne gooide olie op de uitslaande brand door te beslissen dat alle korte celstraffen tot drie jaar ook effectief zouden worden uitgevoerd. Het gevolg was dat tot 2.500 veroordeelden thuis zaten te wachten op een vrije cel. De recent ingevoerde noodwet moet dat corrigeren, maar het is duidelijk dat dit slechts een pleister op een jarenlang verwond systeem is.
Commissie moet structurele oplossingen uitwerken… tegen 2028
Minister van Justitie Annelies Verlinden (CD&V) reageert met een gespecialiseerde commissie die structurele hervormingen moet voorbereiden. De groep van experten – variërend van procureurs-generaal en onderzoeksrechters tot criminologen en vertegenwoordigers van de FOD Justitie – krijgt de opdracht de volledige strafrechtsketen door te lichten en beleidsaanbevelingen te formuleren. “Voor reparatiepleisters is de tijd op, er moeten structurele hervormingen komen die gedragen worden door expertise en ervaring,” klinkt het bij Verlinden. Mooie dure woorden, maar voorlopig zonder daden
Het gevangeniswezen en de magistratuur reageren positief: er is bereidheid om te kijken naar onderbouwde aanpassingen in strafbepalingen, zolang de veiligheid van personeel wordt gegarandeerd en extra middelen beschikbaar komen. Maar de commissie heeft een strikte deadline: pas in september 2028 moet het eindrapport klaar zijn. Liberale vakbond VSOA reageert sceptisch: “De situatie is nú onhoudbaar. Dat er een commissie komt is goed, maar 2028 is te laat voor oplossingen,” aldus Eddy De Smedt.
Noodmaatregelen versus structurele hervormingen
Verlinden benadrukt dat de overbevolking niet drie jaar kan blijven sudderen. Tegen 2030 moeten er 2.000 extra plaatsen zijn, komen er modulaire units – cellen in containers – en wordt de noodwet toegepast om korte straffen sneller uit te voeren. Rechters worden verplicht te motiveren waarom een celverblijf noodzakelijk is en geen alternatieve straf volstaat. Doch, meer dan druppels op een gloeiende plaat, is het niet: structurele hervormingen zijn essentieel, anders blijft de crisis zich herhalen.
Ook internationaal wordt naar oplossingen gekeken. Minister van Defensie Theo Francken (N-VA) sloot een samenwerkingsakkoord met Kosovo om illegale gedetineerden uit België daar onder te brengen, geïnspireerd door een Deens model. In de praktijk is dat echter complex en kostbaar, en concrete resultaten laten nog jaren op zich wachten.
(Foto: Philip Reynaers/Photo News)
