Consultancyverslaving kost overheid miljarden: gebrekkige controle, verouderde contracten en weinig kennisoverdracht.
Tussen 2020 en 2022 vloeide er maar liefst 2,5 miljard euro aan belastinggeld richting consultants die de federale overheid moesten ondersteunen. Dat blijkt uit een grondige audit van het Rekenhof, dat daarbij een onthutsend beeld schetst: decenniaoude contracten, facturen zonder verantwoording, en een overheid die structureel afhankelijk lijkt te zijn geworden van externe expertise.
Contracten die decennia meegaan
Sommige dossiers lezen als een handleiding in wanbeheer. Zo liep een contract voor zogeheten mechanografiediensten — een automatiseringsopdracht uit 1972 — pas af in 2024. De betrokken overheidsdienst bleek niet in staat om het zelf over te nemen en moest opnieuw aankloppen bij dezelfde consultant.
In een ander geval werd een project rond organisatieadvies aanvankelijk geraamd op 1,8 miljoen euro, maar liep de eindfactuur op tot 47 miljoen. En een IT-consultant die eerder zonder extra kosten had meegewerkt aan serverbeheer, wist daarna twee nieuwe opdrachten binnen te halen voor in totaal 1,3 miljoen euro, zonder publieke aanbesteding, omdat enkel hij nog wist hoe het systeem werkte.
IT slorpt grootste deel op
Van die 2,5 miljard euro ging meer dan 2 miljard naar IT-consultancy. De rest werd besteed aan strategisch advies, managementondersteuning en andere diensten.
Van de 137 bevraagde overheidsinstanties gaven er 101 aan dat ze regelmatig beroep doen op consultants. De redenen zijn telkens dezelfde: gebrek aan expertise, personeelstekort of dringende nood aan technische kennis.
Het gevolg is dat verschillende diensten structureel afhankelijk zijn geworden van dezelfde externe partners. Bij één federale overheidsdienst worden al vijftien jaar lang dezelfde IT-bedrijven ingeschakeld — zelfs wanneer er formeel een openbare aanbesteding wordt uitgeschreven.
Kennis lekt weg, afhankelijkheid groeit
Het Rekenhof stelt vast dat bij 30 procent van de opdrachten geen clausule voor kennisoverdracht bestaat. Dat betekent dat de opgedane kennis bij consultants blijft hangen, in plaats van binnen de administratie. Zo blijft de overheid in een vicieuze cirkel van afhankelijkheid zitten.
Een mogelijke oplossing ligt volgens het rapport in het werken met gemengde teams, waarbij vaste ambtenaren samenwerken met consultants, zodat technische kennis wordt verankerd in eigen huis.
Controle ontbreekt — zelfs op absurde facturen
De audit legt ook ernstige gaten in de controle bloot. In één op de drie onderzochte facturen ontbraken voldoende gegevens om een degelijke audit uit te voeren.
Een markant voorbeeld is een softwarearchitect die in één maand 310 werkuren factureerde — goed voor gemiddeld zestien uur per dag. Dat zulke cijfers nooit tot alarm hebben geleid, toont volgens het Rekenhof hoe laks de interne controle is verlopen.
Kwetsbare informatie, gebrekkige beveiliging
Een bijkomend risico zit in de aard van de informatie die sommige consultants te zien krijgen. Veel projecten betreffen strategisch of privacygevoelig materiaal, bijvoorbeeld over defensie, veiligheid of economische belangen. Toch blijkt er nauwelijks sprake van een systematische veiligheidscontrole op welke bedrijven toegang krijgen tot die gegevens — zelfs niet wanneer ze deel uitmaken van internationale groepen of holdings.
Smals, de grootste ontvanger — maar ook afhankelijk
Van alle opdrachten voor IT-diensten ging 84 procent naar vijftien grote spelers. De interne IT-dienst van de overheid, Smals, haalde tussen 2020 en 2022 opdrachten binnen ter waarde van ongeveer 500 miljoen euro.
Maar ook Smals moet steeds vaker zelf externen inhuren om zijn werk te kunnen uitvoeren: het aandeel extern personeel steeg van 17,8 procent in 2018 naar 36 procent in 2024, ondanks een stabiel aantal vaste medewerkers.
N-VA-regering belooft bijsturing
Het nieuwe federale regeerakkoord van premier Bart De Wever (N-VA) vermeldt expliciet dat het gebruik van consultants binnen de overheid “doeltreffender, transparanter en duurzamer” moet worden georganiseerd.
De audit van het Rekenhof wordt daarbij gezien als leidraad voor hervorming, al toont het rapport tegelijk aan hoe diepgeworteld de afhankelijkheid is geworden.
De conclusie is scherp: de overheid koopt kennis in die ze niet beheerst, controleert amper of ze krijgt wat ze betaalt, en voedt zo een miljardenstroom waar nauwelijks iemand écht zicht op heeft.
(Foto: Shutterstock)
