Hij spreekt plat Gents met een kopstem, draagt een wit pakje met rode biezen en een klein hoedje, en wie hem dwarszit, krijgt een schop. Pierke, de held van de Gentse poppenkast, is bijna zo oud als België en overleefde de televisie, de smartphone en een eeuw waarin dialect als iets voor arme mensen gold. Vanaf 20 november toont STAM zowat tweehonderd poppen uit de privécollecties van acht Gentse poppenspelers.
In de negentiende eeuw zat Gent vol 'spellekens', poppentheatertjes in kelders, achterhuizen, schuren en arbeiderswoningen van de beluiken, vooral in de volkswijken aan de westkant van de stad. Het publiek kwam uit de laagste klassen en kon vaak lezen noch schrijven. Henri Coene, die rond 1890 zijn spelleke in de Muide begon, vroeg op zondag vijf centiemen en op maandag drie, en speelde alleen in de herfst en de winter, wanneer de mensen binnen zaten. Het publiek riep, juichte en jouwde zo luid dat voorstellingen soms stilgelegd moesten worden tot het weer rustig was. Elke voorstelling bestond uit een ernstig drama en een klucht, en in die klucht stond één figuur boven alle anderen: Pierootje, die later Pierke werd.
Pierke is een verre neef van de figuren uit de Italiaanse commedia dell'arte, maar hij werd zo Gents als waterzooi. Hij is een goedlachse rebel, slim genoeg om wie boven hem staat voor de gek te houden, brutaal genoeg om wie hem dwarszit een trap te geven, en altijd aan de kant van het volk in de zaal. Een van de vaste figuren in de oude kluchten droeg zelfs de naam van een onderpastoor. In een stad waar de arbeiders twaalf uur per dag in de katoenfabrieken stonden, was Pierke de enige die terugsloeg.
Tweehonderd poppen en de mensen achter het gordijn
'Pier es ier!' in STAM brengt die geschiedenis samen. Naast de poppen staat er een reizende poppenkast en een nieuwe documentaire toont de mensen die vandaag nog met hun hand in Pierke zitten. Dat zijn er niet veel meer: Gent telt nog een zevental gezelschappen die Pierke spelen, sommige als familiezaak. Het Spelleke van Folklore, ooit gesticht als Spelleke van Muide door een onderpastoor in 1922 en sinds 1942 verbonden aan het huidige Huis van Alijn, leeft nog altijd voort. Een van de spelers schrijft in de erfgoedfiche over het Pierke-poppenspel dat zijn Pierke het Gents moet spreken met een kopstem en dat hij vulgaire taal vermijdt. Kinderen die het dialect niet verstaan, volgen het verhaal toch, omdat een schop in elke taal hetzelfde betekent.
Rond de tentoonstelling organiseert Erfgoedcel Gent van 22 november tot 6 december de Week van het Gents, met poppenkastvoorstellingen, café-chantants, rondleidingen in het Gents in de musea, de Culinaire Eksposee in de Hotelschool met Luk De Bruyker en Wim Claeys die kinderen op school Gentse liedjes leert. Dieter Vanoutrive stelt er zijn boek '200 jaar Pierke' voor.
Folklore voor toeristen?
Je kunt dit alles afdoen als nostalgie. Een houten pop in een museum is per definitie getemd. Wat ooit een ruw volksvermaak was in de kelders van de beluiken, is vandaag een gezinsuitstap op woensdagnamiddag, een stuk immaterieel erfgoed met een fiche op de website van de Vlaamse overheid en een tentoonstelling met gratis toegang. De poppenspelers worden ouder, de jonge Gentenaars spreken thuis vaker een mengeling van tussentaal, Engels en straattaal dan het dialect van hun grootouders, en wie Pierke vandaag een anarchist noemt, overdrijft. Rebellie die het stadsbestuur zelf organiseert en subsidieert, is hooguit een herinnering aan rebellie.
Waarom Pierke toch nog bijt
Toch onderschat je zo wat een figuur als Pierke betekent. Literatuurwetenschapper Sarah Adams nam hem op in een boek over rebellie in de Gentse letteren, naast schrijvers en dichters die tegen de macht schreven. Dat is geen toeval. Pierke spreekt de taal van wie onderaan staat, en dat is in Vlaanderen nooit neutraal geweest. Generaties kinderen kregen op school te horen dat dialect lelijk was en dat je om vooruit te komen 'schoon Vlaams' moest spreken. Vandaag rapt Zwangere Guy in het Brussels, Brihang in het West-Vlaams, en hun publiek is jong. Dialect is opnieuw een manier om te zeggen waar je vandaan komt en dat je je niet laat bijschaven.
Wie in de tentoonstelling naar de tweehonderd poppen kijkt, ziet bovendien wat er vandaag ontbreekt. Pierke lachte met wie boven hem stond, in een zaal vol mensen die zelf onderaan stonden. Op televisie en in de theaters wordt nog satire gemaakt, maar zelden in de taal van de straat of in de wijken waar Pierke ooit speelde. De beluiken zijn verdwenen, de katoenfabrieken zijn lofts geworden en de volkse humor is grotendeels verhuisd naar sociale media, waar iedereen iedereen uitlacht en niemand nog de macht. Een houten pop die wie boven hem staat een schop geeft, is daarom misschien het meest politieke dat Gent deze winter tentoonstelt.
Praktisch
'Pier es ier!' – STAM, Godshuizenlaan 2, Gent. Van 20 november 2026 tot 18 april 2027, gratis.
Week van het Gents, van 22 november tot 6 december.
(Foto: VisitGent)
