Het graafschap dat nooit bestond: de laatste grap van de Antwerpse meester van de artistieke misleiding.
Hij bouwde een rijschool in een kunstgalerie, een atoomschuilkelder in een museum en een matrassenwinkel waar bezoekers doodleuk naar de prijzen vroegen. Guillaume Bijl was een meester in het verwarren van kunst en werkelijkheid. Ruim een jaar na zijn dood haalt Kunsthal Extra City in Antwerpen een van zijn opmerkelijkste werken opnieuw boven: een compleet museum over de geschiedenis van een West-Vlaams grensdorp, waar feiten en verzinsels vrolijk door elkaar lopen. Een heerlijke knipoog naar de Vlaamse liefde voor erfgoed, historische stoeten en alles wat met een wapenschild belangrijker lijkt dan het is.
Guillaume Bijl overleed in juni 2025, op 79-jarige leeftijd. Hij groeide op in een Antwerps arbeidersgezin, als zoon van een havenarbeider en een moeder die bij Bell Telephone werkte. Zelf werkte hij onder meer bij een Brusselse bank en jarenlang op de kunstafdeling van een boekhandel, voordat hij halverwege de dertig voltijds kunstenaar werd.
In 1979 richtte hij in een Antwerpse galerie een complete rijschool in, inclusief een manifest waarin hij voorstelde om kunstcentra af te schaffen en te vervangen door 'maatschappelijk nuttige instellingen'. Het was het begin van een opmerkelijke carrière die hem onder meer naar de Biënnale van Venetië bracht, waar hij in 1988 een Vlaamse boerderij nabouwde in het Belgische paviljoen, en naar Documenta IX in Kassel in 1992.
Zijn werkwijze was even eenvoudig als geniaal. Hij nam iets uit het dagelijkse leven, zoals een wassalon, casino, psychiatrische instelling, hondensalon of supermarkt, en bouwde dat zo nauwkeurig na in een kunstruimte dat bezoekers zich begonnen af te vragen of ze nu naar kunst stonden te kijken of gewoon in de verkeerde winkel waren binnengelopen. "Ik wil de toeschouwer op het verkeerde been zetten", zei hij daar zelf over. En dat lukte hem doorgaans uitstekend.
Een dorp met grootheidswaanzin
In 2002 maakte Bijl voor de Poëziezomers van Watou In Remembrance of the Earldom of Watou. Het uitgangspunt was een historisch gegeven: Watou, een dorp tegen de Franse grens, was ooit tot graafschap verheven. Bijl bouwde daar een compleet historisch museum rond, waarin echte geschiedenis en verzinsels nauwelijks nog van elkaar te onderscheiden waren.
Er kwamen vitrines, wapenschilden, een banketzaal en zelfs een theaterstuk: De vroege jaren van het graafschap Watou, het enige toneelwerk uit zijn hele oeuvre. Het geheel was één zomer te zien en verdween vervolgens weer van het toneel.
Vierentwintig jaar later wordt het werk voor het eerst opnieuw opgebouwd, ditmaal in de voormalige Dominicanenkerk waar Kunsthal Extra City vandaag gevestigd is. De tentoonstelling wordt samengesteld door Ulrike Lindmayr en Nadia Bijl van de nalatenschap, samen met Antony Hudek van Extra City.
Bezoekers wandelen er door een museum vol herinneringen aan een verleden dat net geloofwaardig genoeg wordt voorgesteld om het allemaal voor waar aan te nemen. Elke zaterdag om 15 en 17 uur voeren amateuracteurs uit de streek, onder regie van Vanessa Van Goethem, het twintig minuten durende theaterstuk op. De dramaturgie is van kunstenares Aline Bouvy, de muziek van Hantrax, de decors van Pieter en Tinus Vermeersch en de kostuums van Jelle Spruyt.
In een aparte kleedkamer zijn de kostuums te zien, samen met een video die Wim Catrysse in 2002 van de oorspronkelijke voorstelling maakte. Op zaterdag blijft die ruimte gesloten, omdat de acteurs ze dan zelf nodig hebben. Zelfs in een verzonnen graafschap moet er nu eenmaal ergens omgekleed worden.
Een beetje geschiedenis, een beetje fantasie
Bijl had een bijzonder scherp oog voor de manier waarop gemeenschappen hun eigen verleden graag wat extra glans geven. Een dorpsmuseum, een historische stoet, een feestmaal met plaatselijke notabelen in ouderwetse kostuums: het zijn allemaal manieren om de geschiedenis nét iets indrukwekkender voor te stellen.
Hij bootste die wereld zo nauwkeurig na dat de grap niet meteen opviel. Pas wanneer je wat langer keek, begon je je af te vragen hoeveel van die zogenaamde geschiedenis eigenlijk echt was.
En daarmee raakt zijn werk aan een discussie die vandaag nog altijd speelt. Sinds 2023 heeft Vlaanderen een eigen canon, opgesteld op initiatief van de Vlaamse regering, met zestig 'vensters' die moeten tonen welke gebeurtenissen en figuren onze geschiedenis hebben gevormd. Voorstanders zien er een nuttig overzicht in, critici vrezen dat een overheid zich beter niet bezighoudt met het bepalen van welk verleden belangrijk genoeg is om herinnerd te worden.
Bijl had dat debat wellicht met een glimlach bekeken. Hij had immers al in 2002 aangetoond hoe gemakkelijk je een overtuigend historisch verhaal kunt presenteren. Zet wat voorwerpen achter glas, hang een paar wapenschilden op, laat enkele mensen in historische kostuums rondlopen en voor je het weet, heeft een dorp een verleden waar zelfs de plaatselijke burgemeester stil van wordt.
Lachen met de provincie? Of met de kunstwereld?
Je zou Bijl kunnen verwijten dat hij de spot dreef met de mensen die hij zogezegd eerde. Amateuracteurs uit de Westhoek die een deels verzonnen geschiedenis van hun eigen dorp opvoeren in een Antwerpse kunsthal: het zou gemakkelijk kunnen overkomen als een stedelijke kunstwereld die eens goed lacht met de provincie.
Maar zo eenvoudig lag het niet. Bijl kwam zelf niet uit het kunstmilieu en bekeek dat wereldje zijn hele leven met minstens evenveel argwaan als de samenleving die hij nabouwde. Zijn rijschool was evengoed een grap over de kunstwereld als zijn museum van Watou een knipoog naar de erfgoedindustrie.
Bovendien zat er in zijn werk altijd een flinke dosis genegenheid. Hij lachte niet zozeer met de mensen, maar met de manier waarop wij allemaal bereid zijn iets te geloven zodra het maar overtuigend genoeg wordt gepresenteerd. Dat de acteurs uit de streek zelf komen, maakt het alleen maar mooier: het dorp speelt zichzelf en weet perfect dat het een rol speelt. Het is vooral het publiek dat moet uitzoeken wat echt is.
De laatste grap van Guillaume Bijl
Het is eigenlijk bijzonder passend dat de eerste postume tentoonstelling van Bijl een reconstructie is van een werk dat zelf al een reconstructie was van een geschiedenis waarin werkelijkheid en fantasie door elkaar liepen.
Een kunstenaar die zijn hele leven de echtheid van dingen in twijfel trok, krijgt nu dus een tentoonstelling die opnieuw een nabootsing is. Veel typischer Guillaume Bijl kan het moeilijk worden.
Tussen de grote tentoonstellingen van dit najaar dreigt deze misschien wat onder de radar te blijven. Dat zou jammer zijn, want wie wil ontdekken hoe gemakkelijk we ons door een overtuigend decor laten meeslepen, kan in Extra City zijn hart ophalen. En wie daarna nog altijd denkt dat alles in een museum automatisch waar is, heeft de grap wellicht niet helemaal begrepen.
Praktisch: In Remembrance of the Earldom of Watou – Kunsthal Extra City, Eikelstraat 29, Antwerpen. Tot 27 december. Theatervoorstellingen elke zaterdag om 15 en 17 uur, tot 19 december. Op zaterdag is de tentoonstelling alleen toegankelijk met een ticket voor de voorstelling. Op donderdag, vrijdag en zondag is de volledige tentoonstelling open en betaal je wat je kunt.
(Foto: YouTube)
