In 1997 moest het Museum of Modern Art in New York een kunstwerk verwijderen omdat het verschrikkelijk stonk. De Zuid-Koreaanse kunstenares Lee Bul had er dode vissen opgehangen, versierd met goedkope pailletten en kraaltjes en verpakt in plastic zakjes. Toen de koeling het begaf, verspreidde de geur zich door de museumzalen. Het werk heette 'Majestic Splendor' en verwees naar een Koreaans volksverhaal over een vrouw die liever sterft dan toe te geven aan een koning. Een weinig subtiele sneer naar het ideaal van vrouwelijke kuisheid, dus. Bijna dertig jaar later krijgt diezelfde kunstenares in Antwerpen een van de grootste solotentoonstellingen die het M HKA ooit organiseerde, met meer dan tweehonderd werken verspreid over twee verdiepingen. Wie bij Zuid-Korea vooral aan K-pop, schoonheidsproducten en Squid Game denkt, ontdekt hier een heel andere kant van het land. En vooral een vrouw die al veertig jaar toont wat er achter al die glans schuilgaat.
Een kind van de dictatuur
Lee Bul werd in 1964 geboren in Yeongju, toen Zuid-Korea onder het militaire bewind van Park Chung-hee stond. Haar ouders waren linkse dissidenten, waardoor het gezin voortdurend door de politie in de gaten werd gehouden en regelmatig moest verhuizen. Haar moeder mocht vanwege haar politieke activiteiten geen gewone baan uitoefenen en verdiende thuis de kost met handwerk. "Opgroeien met linkse ouders in een land dat linkse ideeën toen niet aanvaardde, heeft me gevormd", vertelde Lee later. Ze studeerde beeldhouwkunst in Seoul, terwijl Zuid-Korea zich in razend tempo moderniseerde en de bevolking tegelijk op straat vocht voor democratie.
In haar eerste werken gebruikte ze vooral haar eigen lichaam. In 1989 hing ze naakt en ondersteboven boven het podium van een theater in Seoul, waar ze bijna twee uur lang sprak over haar eigen abortus. Dat was behoorlijk gewaagd in een land waar abortus destijds nog strafbaar was. Een jaar later trok ze twaalf dagen lang door de straten van Seoul en Tokio in een monsterachtig pak van vlees en tentakels, onder de titel 'Sorry for suffering – You think I'm a puppy on a picnic?'. Toen een luchtvaartmaatschappij haar met dat kostuum alleen wilde meenemen als ze twee zitplaatsen betaalde, maakte ze zelfs van die discussie een onderdeel van haar kunstwerk. Alles kon volgens haar als materiaal dienen, zelfs haar eigen lichaam.
Van monster naar cyborg
Eind jaren negentig verschoof haar aandacht van het lichaam zelf naar de manier waarop de maatschappij dat lichaam het liefst zou zien. In 1998 presenteerde ze in Seoul haar eerste cyborgs: witte, gefragmenteerde vrouwenfiguren van silicone, met de sierlijke houdingen van klassieke beelden en de vormen van mangaheldinnen, maar zonder hoofd of met ontbrekende ledematen. Het zijn lichamen die perfect lijken en tegelijk duidelijk verminkt zijn. Wie vandaag naar Zuid-Korea kijkt, waar plastische chirurgie een enorme industrie is en schoonheidsidealen op sociale media voortdurend worden opgepoetst, kan moeilijk ontkennen dat Lee Bul haar tijd vooruit was. In 1999 kreeg ze op de Biënnale van Venetië een eervolle vermelding en belandde ze ook op de shortlist van de Hugo Boss Prize.
Vanaf 2005 werden haar werken steeds groter en veranderden ze in complete bouwwerken. Voor de reeks 'Mon grand récit', waarvan de titel verwijst naar de kritiek van de Franse filosoof Jean-François Lyotard op de grote maatschappelijke verhalen, bouwde ze landschappen van glas, staal, kristal en spiegels. Denk aan modernistische torens die nergens naartoe leiden, ruïnes van toekomstidealen en utopieën die eigenlijk al mislukt zijn voordat iemand erin kon gaan wonen. Ook de zilveren zeppelin 'Willing To Be Vulnerable', die in de Londense Hayward Gallery een volledige zaal vulde, past in dat verhaal. Het werk verwijst naar de Hindenburg, het luchtschip dat in 1937 in vlammen opging en daarmee een behoorlijk spectaculaire streep trok door het geloof dat technologische vooruitgang alleen maar prachtige dingen zou opleveren.
Ook de geschiedenis van haar eigen land blijft door haar werk spoken. In 'Heaven and Earth' uit 2007 verwijst een badkuip vol zwarte inkt naar de student Park Jong-chul, die in 1987 tijdens een politieverhoor werd doodgemarteld. Achter de indrukwekkende installaties schuilen dus geregeld verhalen die heel wat minder fraai zijn dan het materiaal doet vermoeden.
Wat krijgt Antwerpen te zien?
De tentoonstelling reisde via het Leeum Museum of Art in Seoul en M+ in Hongkong naar Antwerpen en trekt daarna verder naar Ottawa. In het M HKA neemt ze beide verdiepingen in beslag. Bezoekers krijgen de grote installaties uit 'Mon grand récit' te zien, naast de cyborgs en de reeks 'Anagram', waarin natuur en machine steeds meer in elkaar overvloeien. Daarnaast zijn er ongeveer honderd tekeningen en tientallen maquettes, die laten zien hoeveel denkwerk en experimenten achter die soms gigantische constructies schuilgaan. In 2024 maakte Lee Bul voor de gevelnissen van het Metropolitan Museum in New York nog vier beelden onder de titel 'Long Tail Halo', waarmee ze haar internationale reputatie verder verstevigde.
Dat uitgerekend het M HKA deze tentoonstelling binnenhaalt, geeft het geheel bovendien een extra betekenis. Vorig najaar wilde Vlaams cultuurminister Caroline Gennez het museum zijn museumstatus afnemen, de collectie naar het S.M.A.K. in Gent verhuizen en de geplande nieuwbouw schrappen. Na hevig protest van kunstenaars, duizenden betogers in Antwerpen en dreigende rechtszaken kwam ze daar in februari op terug. Een museum waarvan de toekomst nog niet zo lang geleden op losse schroeven stond, pakt nu uit met de grootste solotentoonstelling uit zijn geschiedenis. Dat is op zijn minst een opvallende comeback.
De keerzijde van de glans
Toch zit er een merkwaardige tegenstelling in deze tentoonstelling, en die begint al bij de titel. 'From 1998 to Now' start bij de cyborgs en niet bij de jonge vrouw die naakt boven een podium hing of in een monsterpak door de straten trok. Volgens de South China Morning Post werden de vroege provocaties in Seoul bewust buiten het centrale verhaal gehouden. In Hongkong kregen de eerste performances nog een aparte zaal met filmbeelden. De rauwe beginjaren, met het bloot, de tentakels en de rottende vis, dreigen daardoor een voetnoot te worden bij het latere werk: monumentale, glanzende installaties die zich uitstekend lenen voor prestigieuze museumzalen en peperdure kunstcatalogi.
En daar wordt het pas echt interessant. Het Leeum is namelijk het museum van de Samsung-familie, terwijl de beelden die Lee Bul voor het Metropolitan Museum maakte, werden gefinancierd door Genesis, het luxemerk van Hyundai. De kunstenares die als kind de schaduwzijde van de Zuid-Koreaanse modernisering meemaakte, wordt vandaag dus gesteund door enkele van de grootste bedrijven die uit diezelfde modernisering zijn voortgekomen. Leeum-directeur Lee Seo-hyun, zelf afkomstig uit de Samsung-familie, verklaarde zelfs dat Lee Bul haar persoonlijke politieke opvattingen niet relevant vindt voor haar werk. Wie haar badkuip vol zwarte inkt heeft gezien, of haar bevroren dictator in 'Thaw', zal daar wellicht toch even de wenkbrauwen bij optrekken.
Je kunt die ontwikkeling natuurlijk ook anders bekijken. Misschien heeft Lee Bul het menselijke lichaam helemaal niet achter zich gelaten, maar het juist uitvergroot tot een stad, een samenleving en uiteindelijk een heel land. De vraag die ze in 1989 stelde, wie bepaalt wat een vrouw met haar lichaam mag doen, groeide dan uit tot een veel grotere kwestie: wie bepaalt eigenlijk hoe onze samenleving eruit moet zien?
Dat maakt haar latere werk niet noodzakelijk minder radicaal, alleen wat moeilijker te doorgronden. Wie door de zalen van het M HKA wandelt, moet achter al dat kristal, staal en spiegelglas nog altijd de vrouw kunnen herkennen die ooit dode vissen in een museum ophing. En wie daarin slaagt, ontdekt een kunstenares die niet alleen de schoonheidsidealen van haar vaderland fileert, maar ook onze soms behoorlijk naïeve verliefdheid op technologische vooruitgang.
Zuid-Korea heeft de wereld dus duidelijk meer te bieden dan K-pop en huidcrèmes. Al is het misschien verstandig dat het M HKA dit keer goed controleert of de koeling werkt.
Praktisch: 'Lee Bul: From 1998 to Now' – M HKA, Leuvenstraat 32, Antwerpen. Feestelijke opening op donderdag 12 november 2026. Te bezoeken vanaf vrijdag 13 november tot maart 2027.
Info en tickets via: https://www.muhka.be
(foto: Muhka)
