Negentig jaar traditie, en dan plots niets meer. Van 10 tot 15 november staan er opnieuw duizenden boeken in Antwerp Expo, maar wie verwacht dat de oude Boekenbeurs uit haar graf verrijst, komt bedrogen uit. Het heet Boektopia, het werd groot in Kortrijk en het pakt de zaken behoorlijk anders aan.
De Antwerpse boekenliefhebber kende het ritueel. In de herfstvakantie de tram naar het Bouwcentrum, uren rondlopen tussen boeken, aanschuiven voor een handtekening en uiteindelijk naar huis met een plastic zak vol aankopen en een stapel folders die je nooit meer bekeek. Voor generaties Antwerpenaren hoorde de Boekenbeurs ongeveer even vanzelfsprekend bij november als regen, Allerheiligen en de eerste discussie over wanneer de kerstboom nu eigenlijk mag staan.
Sinds 2019 is dat ritueel verdwenen. Van 10 tot 15 november staat er eindelijk opnieuw een groot boekenfeest in Antwerp Expo. Alleen heet het niet langer de Boekenbeurs. Het heet Boektopia, komt uit Kortrijk en wil nadrukkelijk een andere formule zijn.
Er was eens…
De Antwerpse Boekenbeurs begon in november 1932 in de Stadsfeestzaal, verhuisde in 1971 naar het Bouwcentrum, dat later Antwerp Expo werd, en trok op haar hoogtepunt tot 180.000 bezoekers. Het jaarlijkse feest werd georganiseerd door Boek.be, de koepel van uitgevers en boekhandelaars.
Na de coronastilte van 2020 ging Boek.be in 2021 failliet en daarmee stortte ook het hele bouwwerk rond de Boekenbeurs in.
Een opvolger liet niet lang op zich wachten. Expo-uitbater Easyfairs zette in 2021 LEES! op, met boeken in thematische zones en meer dan tweehonderd auteurs. Er kwamen 24.000 bezoekers. Een jaar later trok Easyfairs alweer de stekker eruit. “Er is sprake van een onwaarschijnlijke tweespalt in het boekenvak”, zei Dirk Van Roy van Easyfairs toen. Het festival maakte bovendien verlies.
De voorzitter van het BoekenOverleg sprak die verdeeldheid tegen, maar het resultaat bleef hetzelfde: Antwerpen, dat zich graag als boekenstad presenteert, zat plots zonder grote boekenbeurs.
Wat Kortrijk wél kon
Intussen gebeurde in Kortrijk iets merkwaardigs: daar lukte het wel.
Boektopia begon in 2022 in Kortrijk Xpo en groeide jaar na jaar. Vorig jaar kwamen er 61.575 bezoekers. Voor de vijfde editie waagt de organisatie daarom de sprong naar twee steden: eerst Kortrijk, van 30 oktober tot en met 4 november, en enkele dagen later Antwerpen.
“Een grootschalig boekenevent in Vlaanderen organiseren op twee locaties is ongezien”, zegt directeur Lore Vanaudenhove.
Dat Antwerpen opnieuw op de kaart staat, wordt in de sector alvast toegejuicht. Kristien Werck van Clavis zegt dat het verdwijnen van de Boekenbeurs “een gat heeft achtergelaten”. Vanuit Antwerpen, Vlaams-Brabant en Limburg bleek de tocht naar Kortrijk voor veel lezers blijkbaar ongeveer even ambitieus als een kleine citytrip.
Kris Hoflack van Standaard Uitgeverij noemt een beurs zelfs “1.000 keer belangrijker als marketingevenement”. En daar zit meteen de interessante vraag: krijgen we een boekenfeest terug, of vooral een bijzonder grote winkel?
Een feest of een winkel?
Het programma doet alvast zijn best om meer te zijn dan een stapel kassa's met boeken ervoor. Er komt een boekenclub met Gloria Monserez, een kookpodium, een stadsgedicht van Myriem El-Kaddouri en Esohe Weyden, drie schooldagen voor leerlingen en jeugdbewegingen en een boekencheque van tien euro van de Vlaamse boekhandels. Met een UiTPAS kan je bovendien tegen een sterk verminderd tarief binnen. Ook de stad Antwerpen investeert mee, onder meer om kinderen en jongeren te bereiken die thuis minder gemakkelijk met boeken in aanraking komen.
Toch is het oude model definitief verdwenen. De standen staan niet langer per uitgeverij opgesteld, maar per thema. Je loopt dus door thrillers, kookboeken, kinderboeken en andere genres in plaats van langs de verschillende uitgevershuizen.
Voor de bezoeker die gewoon een spannende thriller of het nieuwste kookboek zoekt, is dat waarschijnlijk makkelijker. Voor een kleine literaire uitgeverij die tussen de bestsellers aandacht probeert te krijgen, ligt dat anders. Vroeger kon je op een boekenbeurs ook per ongeluk een piepkleine stand binnenlopen, twintig minuten met een schrijver praten van wie je nog nooit had gehoord en vervolgens zijn boek kopen omdat je het vervelend vond om zonder iets weg te lopen. Soms begon zo een literaire ontdekking.
En natuurlijk was ook de oude Boekenbeurs een commerciële bedoening. Niemand zette daar voor de gezelligheid duizenden vierkante meters standen neer. Uitgevers moeten boeken verkopen om nieuwe boeken te kunnen uitgeven en als Boektopia mensen bereikt die anders nooit een boekhandel binnenstappen, is dat alleen maar goed nieuws.
Maar precies daar ligt de uitdaging. Een boekenbeurs wordt interessant wanneer ze méér doet dan verkopen wat mensen toch al van plan waren te kopen.
De lat ligt niet op 180.000 bezoekers
Boektopia hoeft zich daarom niet meteen te meten met de 180.000 bezoekers die de oude Boekenbeurs in haar gloriedagen lokte. De wereld is veranderd, het boekenvak is veranderd en de manier waarop mensen boeken kopen al helemaal. Een vergelijking met het hoogtepunt van een beurs die bijna negentig jaar geschiedenis achter zich had, zou weinig eerlijk zijn.
Veel interessanter wordt wat er tussen 10 en 15 november in Antwerp Expo gebeurt.
Als mensen er buitenwandelen met het boek waarvoor ze gekomen zijn, heeft Boektopia een grote tijdelijke boekhandel gebouwd.
Als ze buitenwandelen met een boek dat ze helemaal niet zochten, van een schrijver van wie ze die ochtend nog nooit hadden gehoord, dan heeft Antwerpen misschien eindelijk zijn boekenfeest terug.
Zelfs al moest het daarvoor eerst helemaal uit Kortrijk komen.
Praktisch
Boektopia Kortrijk: Kortrijk Xpo, tot en met woensdag 4 november.
Boektopia Antwerpen: Antwerp Expo, dinsdag 10 tot en met zondag 15 november.
Tickets en programma via Boektopia. Korting met UiTPAS.
Boektopia op Toer: voorstellingen in zeven Vlaamse steden in november.
(Foto: PD)
