We worden gemeten, gevolgd en aangestuurd door systemen die steeds vaker bepalen hoe we werken, wat we te zien krijgen en hoeveel tijd iets mag kosten. In Brussel zetten kunstenaars daar een ander soort efficiëntie tegenover: de boel ontregelen. Met //sabotage onderzoekt kunstencentrum iMAL hoe creatieve ongehoorzaamheid een wapen kan worden tegen uitbuiting, digitale controle en onze obsessie met productiviteit.
De werknemer die bewust wat gas terugneemt, de magazijnier die probeert het algoritme te slim af te zijn en de kantoorbediende die weigert om van iedere minuut een KPI te maken: op het eerste gezicht hebben ze weinig gemeen met kunstenaars in een Brusselse tentoonstellingsruimte. Toch vertrekken ze vanuit hetzelfde idee. Ons werk wordt steeds vaker georganiseerd door systemen die prestaties meten, handelingen registreren en vooral heel graag willen dat alles nóg sneller en efficiënter gaat.
De tentoonstelling //sabotage bij iMAL in Molenbeek trekt die gedachte door naar de kunst. Sabotage betekent hier niet dat iemand met een Engelse sleutel een serverruimte wordt ingestuurd. De deelnemende kunstenaars gebruiken humor, verbeelding, verstoring en ongehoorzaamheid om te laten zien hoe systemen ons gedrag sturen en wat er gebeurt wanneer iemand besluit niet netjes volgens de handleiding mee te draaien.
Van de fabriek naar het algoritme
Sabotage heeft een lange geschiedenis als vorm van arbeidsverzet. Arbeiders vertraagden het productieproces, legden het werk neer of verstoorden bewust de normale gang van zaken wanneer ze zich uitgebuit voelden.
Alleen is de opzichter vandaag lang niet altijd meer een man die naast de productielijn staat. Een magazijnmedewerker krijgt zijn opdrachten via een digitaal systeem, een platformwerker wordt afgerekend op snelheid en beschikbaarheid en op kantoor worden prestaties in cijfers, targets en dashboards gegoten. Het algoritme hoeft niet eens kwaad te kijken. Een rood vakje op het scherm doet tegenwoordig hetzelfde werk.
Daartegenover staat het kleine verzet: het systeem proberen te slim af te zijn, opgelegde regels niet langer als natuurwetten beschouwen of simpelweg weigeren ieder vrij moment in extra productiviteit om te zetten.
En precies daar begint //sabotage. Wat gebeurt er wanneer kunstenaars technologie gebruiken op een manier waarvoor ze niet bedoeld was, systemen bewust ontregelen of de logica van efficiëntie omdraaien?
Kunst als stoorzender
Op de tentoonstelling zijn onder anderen Younes Baba Ali, Fayçal Baghriche, Gisela Carbajal Rodríguez en Felix Klee, Shannah Legrin, Adrian Melis, Amor Muñoz, Juan Obando en Yoshua Okón, Selma Selman en Maarten Vanden Eynde vertegenwoordigd.
Hun werk gaat niet alleen over technologie, maar ook over uitbuiting, uitsluiting en de vraag wie uiteindelijk de regels van een systeem bepaalt. Sabotage klinkt daarbij behoorlijk destructief, maar verstoring kan ook blootleggen hoe iets eigenlijk werkt. Een systeem dat perfect draait, valt nauwelijks op. Gooi er een beetje zand tussen en plots zie je de tandwielen.
Dat maakt de kunstenaar hier tot een soort stoorzender in een maatschappij waarin liefst alles voorspelbaar, meetbaar en beheersbaar wordt gemaakt. Niemand verwacht daarbij dat een kunstwerk tegen zondagavond even het kapitalisme repareert. Een bezoeker met een paar ongemakkelijke vragen naar huis sturen, is voorlopig al mooi meegenomen.
Altijd sneller, altijd meer
Want //sabotage raakt natuurlijk aan iets wat weinig mensen nog vreemd zal zijn. Technologie belooft ons voortdurend tijd te besparen, alleen lijkt die gewonnen tijd merkwaardig genoeg nooit op onze vrije rekening terecht te komen. Zodra iets sneller kan, wordt dat nieuwe tempo gewoon de norm.
Artificiële intelligentie maakt die discussie alleen maar actueler. AI kan saaie en repetitieve taken overnemen en werknemers productiever maken, maar tegelijk rijzen vragen over controle, werkzekerheid en de manier waarop prestaties straks worden beoordeeld. De technologie zelf hoeft daarbij niet de slechterik te zijn. Een hamer kan een huis bouwen of een ruit inslaan; het hangt nogal af van wie hem vasthoudt.
iMAL is voor zo'n tentoonstelling dan ook een logische plek. Het Brusselse centrum houdt zich bezig met digitale cultuur en technologie, maar kijkt niet alleen bewonderend naar alles waar een stekker aan hangt. Ook de maatschappelijke gevolgen ervan horen bij het verhaal.
//sabotage stelt uiteindelijk een simpele vraag: wat gebeurt er wanneer je weigert netjes mee te draaien?
Wie dat doet, krijgt al snel het etiket lastig, traag of inefficiënt opgeplakt. Maar soms heb je net iemand nodig die op de verkeerde knop drukt om te ontdekken waarom iedereen al jaren braaf op de juiste zit te duwen.
En in een wereld waarin werkelijk alles sneller en efficiënter moet, is een beetje sabotage misschien nog niet zo'n inefficiënt idee.
Praktisch
//sabotage loopt van 21 oktober 2026 tot 21 februari 2027 bij iMAL, Koolmijnenkaai 30, 1080 Sint-Jans-Molenbeek. De tentoonstelling is open van woensdag tot en met zondag, van 11 tot 18 uur.
(Fotomontage: imal)
