Een vrouw die zichzelf in de zestiende eeuw als professioneel schilder presenteerde, moest behoorlijk wat lef hebben. Catharina van Hemessen deed het gewoon: ze schilderde zichzelf achter haar schildersezel en zette haar naam op haar werk. In het Antwerpse Snijders&Rockoxhuis brengt een uitzonderlijke tentoonstelling haar familie opnieuw onder de aandacht, met een verhaal over talent, erkenning en de vraag wie uiteindelijk in de kunstgeschiedenisboeken belandt.
Antwerpen, 15 oktober 2026 – 31 januari 2027 | Van Hemessen & vader
De renaissance wordt graag verteld als een parade van grote mannelijke meesters, met hier en daar een vrouw die als voetnoot mag aanschuiven.
Catharina van Hemessen past slecht in dat vertrouwde plaatje. Ze was actief in het zestiende-eeuwse Antwerpen, schilderde portretten, signeerde haar werk en liet zo een spoor na dat kunsthistorici vandaag met zekerheid aan haar kunnen toeschrijven. In een periode waarin vrouwen zelden als zelfstandige kunstenaars op de voorgrond traden, was dat op zichzelf al een opmerkelijke prestatie.
Het Snijders&Rockoxhuis zet haar vanaf 15 oktober naast haar vader Jan Sanders van Hemessen in een overzichtstentoonstelling die voor het eerst het zestiende-eeuwse kunstenaarsgezin als geheel belicht. De expo is georganiseerd in samenwerking met de National Gallery in Londen, die Catharina in het voorjaar van 2027 eveneens een eigen tentoonstelling wijdt.
De vrouw achter de schildersezel
Een van de bekendste werken van Catharina van Hemessen is haar zelfportret uit 1548. Ze beeldt zichzelf af terwijl ze aan het schilderen is, met penseel en palet in de hand. Dat was meer dan zomaar een portret: ze toont zichzelf niet als muze, echtgenote of decoratief personage, maar als schilder aan het werk.
Het maakt ook duidelijk hoe bijzonder het is dat we vandaag überhaupt een herkenbaar oeuvre van haar kunnen reconstrueren. Van veel vrouwen die in de ateliers van hun vader of echtgenoot meewerkten, is de naam verdwenen. Hun werk werd niet afzonderlijk geregistreerd, raakte vermengd met dat van mannelijke familieleden of werd later aan een bekendere schilder toegeschreven.
Van Hemessen ontsnapte gedeeltelijk aan dat lot doordat ze haar schilderijen signeerde. Ze behoort tot de uiterst zeldzame zestiende-eeuwse Vlaamse vrouwelijke schilders van wie gesigneerde werken bewaard zijn gebleven. Haar kleine, verfijnde portretten tonen bovendien dat haar reputatie niet uitsluitend steunt op dat beroemde zelfportret: ze was een bekwame portrettist met een herkenbare artistieke stem.
De renaissance als familiebedrijf
Catharina groeide op in het atelier van haar vader, Jan Sanders van Hemessen, een belangrijke Antwerpse schilder die religieuze voorstellingen, portretten en scènes uit het dagelijkse leven maakte. Het is aannemelijk dat hij haar opleiding en toegang tot het professionele netwerk mee mogelijk maakte. De precieze rolverdeling binnen zo'n atelier blijft evenwel moeilijk te reconstrueren: wie werkte aan welke schilderijen, waar eindigde de opleiding en begon de zelfstandige praktijk?
Dat maakt de tentoonstelling meer dan een verzameling oude schilderijen. Ze kijkt naar kunst als een activiteit die zich ook afspeelde binnen families, werkplaatsen en zakelijke relaties. De renaissancekunstenaar was niet altijd het geïsoleerde genie dat in zijn eentje een meesterwerk uit de verf toverde. Achter de bekende naam zat vaak een atelier waar kennis werd doorgegeven, materiaal werd voorbereid en verschillende handen aan de productie bijdroegen.
De naam van Jan Sanders van Hemessen bleef eeuwenlang bekender, terwijl Catharina veel meer op de achtergrond raakte. Onderzoek en tentoonstellingen als deze brengen haar opnieuw onder de aandacht. Niet alleen omdat ze als vrouw uitzonderlijk was in haar tijd, maar vooral omdat haar schilderijen het verdienen om op hun eigen artistieke kwaliteiten te worden bekeken.
Een Laatste Oordeel dat zelden verhuist
Een van de grote blikvangers is het monumentale Laatste Oordeel-drieluik, dat Jan Sanders van Hemessen ongeveer vijf eeuwen geleden maakte voor Adriaen Rockox en Catharina van Overhoff. Het werk bleef al die tijd in de Antwerpse Sint-Jacobskerk en wordt nu uitzonderlijk naar het Snijders&Rockoxhuis gebracht. Ook zijn Heilige Hiëronymus en andere werken die zelden of nooit hun vaste verblijfplaats verlaten, maken deel uit van de tentoonstelling.
Het drieluik toont tegelijk hoe sterk de Antwerpse elite betrokken was bij de kunstproductie. Opdrachtgevers financierden werken die hun geloof, status en plaats in de stad zichtbaar maakten. Dat het werk nu in het voormalige woonhuis van Rockox te zien is, geeft die geschiedenis een extra laag.
Antwerpen had meer dan één renaissance-meester
Jan Sanders van Hemessen is vandaag minder bekend bij het grote publiek dan sommige andere schilders uit de zestiende eeuw, maar zijn werk maakt duidelijk hoe gevarieerd de Antwerpse kunstwereld was. Zijn schilderijen combineren religieuze onderwerpen met levendige, soms rauwe observaties van menselijke gedragingen en het dagelijkse leven. Antwerpen was bovendien een internationaal handelscentrum waar kunstenaars, opdrachtgevers en kunstwerken deel uitmaakten van een breed Europees netwerk.
Door vader en dochter samen te tonen, haalt het Snijders&Rockoxhuis een kunstenaarsfamilie opnieuw naar de voorgrond. Catharina verdient daarbij meer dan de rol van uitzonderlijke vrouw in een mannenwereld. Uiteindelijk is de beste manier om haar serieus te nemen bijzonder eenvoudig: naar haar schilderijen kijken.
Ze zorgde er vijf eeuwen geleden alvast zelf voor dat we weten wie ze was. Terwijl talloze namen uit de ateliers van haar tijd verdwenen, zette Catharina van Hemessen die van haar gewoon op haar werk.
Praktische informatie
Van Hemessen & vader
15 oktober 2026 – 31 januari 2027
Snijders&Rockoxhuis, Keizerstraat 10–12, 2000 Antwerpen.
- Toegang: 10 euro; gratis met de Museumpas.
- Publicatie bij de expo: het boek van curator Maarten Bassens verschijnt vanaf 20 oktober bij Lannoo voor 39,99 euro.
- Vervolg in Londen: de National Gallery organiseert van 4 maart tot en met 30 mei 2027 de tentoonstelling Catharina van Hemessen: Signature Works.
