De kunstwereld houdt van passie, talent en vernieuwende ideeën. Over de rekening wordt liever wat minder gesproken. Slechts drie op de tien bevraagde Vlaamse beeldend kunstenaars krijgen een vergoeding voor het maken of tentoonstellen van hun werk. De rest moet zien rond te komen met andere opdrachten, een tweede job of geld dat er eigenlijk niet is. Intussen blijven galeries en instellingen graag pronken met al dat artistieke talent. Applaus genoeg dus. Alleen kun je daar bij Delhaize nog altijd niet mee betalen.
Een kunstenaar kan maanden aan een werk besteden, een tentoonstelling voorbereiden, materiaal kopen, gesprekken voeren met curatoren en zijn werk naar een galerie transporteren. Daarna volgt de opening, met een glaasje wijn, mooie woorden over het talent dat Vlaanderen rijk is en misschien zelfs een lovende recensie.
Wanneer de kunstenaar thuiskomt, liggen de facturen er nog altijd.
Dat is geen karikatuur van één sukkelaar die toevallig slecht onderhandeld heeft. Volgens Kunstenpunt krijgt slechts 30 procent van de bevraagde Vlaamse beeldend kunstenaars een vergoeding voor het maken van eigen werk of voor het tentoonstellen ervan. Onderzoek naar de sociaal-economische positie van kunstenaars toont bovendien hoe vaak zij verschillende jobs combineren om financieel overeind te blijven.
Of anders gezegd: een aanzienlijk deel van onze professionele kunst wordt mogelijk gemaakt door mensen die daarnaast nog iets anders moeten doen om het zich te kunnen veroorloven professionele kunst te maken.
De passie staat niet op de factuur
De financiële werkelijkheid verschilt uiteraard van kunstenaar tot kunstenaar. Een schilder die eigen werk verkoopt, een fotograaf die opdrachten uitvoert en een installatiekunstenaar die voor tentoonstellingen werkt, hebben andere inkomsten en kosten.
Maar één probleem keert terug: de tijd die in artistiek werk kruipt, wordt lang niet altijd betaald.
Materiaal, atelierhuur, verpakking, transport, verzekering en commissies verdwijnen niet omdat iets kunst heet. Daarbovenop komen onderzoek, voorbereiding, prospectie en gesprekken waarvoor evenmin altijd een vergoeding bestaat.
En dan is er nog de onzekerheid. Een verkoop kan uitblijven, een volgende opdracht kan maanden op zich laten wachten en een subsidie dekt niet noodzakelijk alle kosten.
De huisbaas is doorgaans weinig onder de indruk wanneer je uitlegt dat je tentoonstelling artistiek een enorm succes was.
Volgens de studie Loont passie? over de sociaal-economische positie van kunstenaars in Vlaanderen en Brussel halen kunstenaars daarom geregeld een deel van hun inkomen uit activiteiten buiten hun artistieke praktijk.
Dat levert een fraaie paradox op: om voldoende geld te verdienen om kunstenaar te kunnen blijven, moet je soms zoveel ander werk doen dat je nauwelijks nog tijd hebt om kunstenaar te zijn.
Betalen met zichtbaarheid
De kunstwereld beschikt gelukkig over een prachtige munteenheid voor momenten waarop echt geld ontbreekt: zichtbaarheid.
Een tentoonstelling wordt een “kans”, een slecht betaalde samenwerking een “investering in de toekomst” en gratis werk kan een manier zijn om “je netwerk uit te bouwen”.
En dat kan allemaal waar zijn.
Alleen accepteert Engie voorlopig geen zichtbaarheid als betaalmiddel.
Kunstenpunt wijst erop dat kunstenaars nog geregeld worden beloond met wat “symbolisch kapitaal” wordt genoemd: prestige, erkenning, contacten en de mogelijkheid om bekendheid op te bouwen. Vooral bij beeldende kunstenaars blijft de kloof tussen artistieke waardering en financiële vergoeding groot.
Dat betekent niet dat iedere galerie of culturele instelling een kluis vol geld heeft staan en weigert die open te doen. Ook organisaties werken met beperkte budgetten en moeten personeel, gebouwen, communicatie en productie betalen.
Maar daar zit precies het probleem: wanneer het budget niet volstaat, wordt het ontbrekende bedrag nogal gemakkelijk doorgeschoven naar degene die uiteindelijk het kunstwerk moet maken.
Een tentoonstelling is geen loon
Vooral jonge kunstenaars bevinden zich daarbij in een zwakke onderhandelingspositie.
Een opdracht weigeren omdat de vergoeding te laag is, kan ook betekenen dat je een tentoonstelling, een belangrijke referentie, contacten of toekomstige verkopen misloopt. En dus accepteert iemand voorwaarden waar een loodgieter vermoedelijk iets minder enthousiast op zou reageren.
Probeer die maar eens te bellen met de mededeling dat je helaas geen budget hebt om zijn badkamerinstallatie te betalen, maar dat er op de openingsavond wel veel interessante mensen aanwezig zullen zijn die zijn werk kunnen zien.
We vermoeden dat het gesprek kort duurt.
Bij kunstenaars blijft het idee merkwaardig hardnekkig overeind dat liefde voor het vak een gedeelte van de factuur kan vervangen. Alsof iemand die zijn werk graag doet automatisch minder geld nodig heeft om te wonen, eten of zijn sociale bijdragen te betalen.
Fair pay is geen decadentie
Er bestaan ondertussen initiatieven om daar iets aan te doen. Het platform Juist is Juist verzamelt richtlijnen voor faire samenwerking in de kunstensector. Voor beeldende kunst bestaat een vergoedingsmodel dat rekening houdt met de geïnvesteerde tijd, toepasselijke loonschalen, de presentatie van bestaand werk en afspraken rond vervoer, verzekering, aankoop en verkoop.
Dat klinkt allemaal bijzonder revolutionair.
Je spreekt vooraf af wat iemand moet doen en vervolgens betaal je die persoon daarvoor.
In de meeste sectoren noemen we dat gewoon werken.
Zo'n richtlijn lost natuurlijk niet plots het geldgebrek in de cultuursector op. Wanneer instellingen onvoldoende middelen hebben, kun je met een mooie tabel geen euro's bijdrukken. Maar het maakt tenminste zichtbaar wat artistiek werk werkelijk kost en voorkomt dat de vergoeding van de maker het bedrag wordt dat toevallig nog overblijft nadat alle andere facturen betaald zijn.
Wie kan zich kunstenaar veroorloven?
Er zit bovendien nog een ongemakkelijk gevolg aan het systeem.
Wie financiële steun van thuis krijgt, goedkoop kan wonen of een partner met een stabiel inkomen heeft, kan gemakkelijker jaren met wisselende inkomsten overbruggen. Wie zo'n buffer niet heeft, moet sneller ander werk zoeken of uiteindelijk helemaal afhaken.
Talent alleen is dus niet altijd voldoende. Je moet je de periode waarin niemand je behoorlijk betaalt soms ook gewoon kunnen veroorloven.
Dat betekent niet dat iedere kunstenaar die weinig verdient automatisch slachtoffer is. Kunst is onzeker en niemand kan garanderen dat een schilderij wordt verkocht, een voorstelling publiek trekt of een kunstenaar beroemd wordt. Artistiek succes is geen sociaal recht.
Betaald worden voor professioneel werk is iets anders.
Een cultuursector die voortdurend vertelt hoe belangrijk kunstenaars zijn voor onze samenleving, kan moeilijk tegelijk verwachten dat diezelfde kunstenaars structureel een deel van de productiekosten uit eigen zak betalen.
Creatief Vlaanderen mag dus gerust trots zijn op zijn kunstenaars.
Maar de volgende keer dat we hen bedanken voor hun passie, talent en bijdrage aan onze cultuur, kunnen we misschien iets werkelijk revolutionairs proberen.
Een factuur betalen.
