De gezichten achter de begrotingstabel: Charles Paulicevich fotografeert de arbeider die niemand meer ziet.
In de Wetstraat heet hij een besparing. Hij is een post in een tabel van tien miljard euro, een langdurig zieke die weer aan het werk moet, een pensioen dat wat later of lager uitvalt, een index die wordt uitgesteld. In het Musée de la Photographie in Charleroi krijgt hij een gezicht. Onder de titel ‘NOUS, la réserve’ hangen er zo'n 136 kleurenfoto's van Belgische arbeiders, gemaakt door de Brusselse documentairefotograaf Charles Paulicevich. Wie er rondloopt terwijl de federale regering over pensioenen en uitkeringen ruziet, kijkt recht in de ogen van de mensen over wie het eigenlijk gaat.
Zes jaar lang op de werkvloer
Paulicevich trok van 2019 tot 2025 door het land, van fabrieken en steengroeven tot bouwwerven en magazijnen, plekken waar het publiek zelden binnenkomt. Hij kreeg toegang via het netwerk van de socialistische vakbond ABVV-FGTB, maar beperkte zich niet tot de werkvloer. Hij volgde dezelfde mensen naar hun trouwfeest, een doopfeest, een familiefeest en een betoging. Het resultaat is een collectief portret van een sociale klasse, veel meer dan een overzicht van beroepen: het werk, de banden tussen mensen en de manieren waarop ze zich verzetten.
De opstelling versterkt dat gevoel. In de grootste kapel van het museum, een neogotisch karmelietenklooster uit de negentiende eeuw, hangen de foto's niet in lijsten, maar met magneten tegen de muur. Volgens recensente Isabelle Stassart van L'Œil de l'info is het de bedoeling om van deze fotografie, die vol leven zit, geen verzameling museumstukken te maken. De beelden blijven werkdocumenten, net zoals de mensen erop nooit decor waren.
Vijf mannen in een lijst
Precies daardoor vallen de enige ingelijste foto's op. Het zijn de portretten van Ali, Youssef, Mustapha, Jonathan en Mourad, arbeiders bij Audi die 311 dagen lang een bezetting volhielden om te verhinderen dat hun fabriek zou verdwijnen. Paulicevich fotografeerde hen 's nachts in een mobiele studio. Hun strijd verloren ze. In een land dat de voorbije jaren de ene fabriek na de andere zag sluiten, krijgen deze vijf mannen hier wat de economie hun ontzegde: een plaats die blijft.
De tentoonstelling staat niet alleen. Drie van de nieuwe tentoonstellingen in het museum gaan over werk. Marin Driguez fotografeerde in het Grand Hôpital de Charleroi en toont ‘de stille schoonheid van de gebaren en de aandacht achter de automatismen van het dagelijkse leven’, zoals hij het zelf omschrijft. Julie Mignon trok naar de Ferme des Halleux. Samen schetsen ze een land dat draait op mensen die zelden in het nieuws komen, tenzij als kostenpost.
Fotografie of pamflet?
Er valt iets op aan te merken, en dat is niet onbelangrijk. Een fotoreeks die tot stand kwam via een vakbond, is niet neutraal. Wie toegang krijgt via het ABVV, ziet de werkvloer door de bril van de vakbond. De bedrijfsleider, de zelfstandige of de arbeider die niet mee betoogt, komen daardoor minder aan bod. Wie wil, kan in ‘NOUS, la réserve’ een campagne in een museumjasje zien. En de titel, met dat strijdbare ‘wij’, laat weinig twijfel over de kant die gekozen wordt.
Toch doet dat bezwaar de foto's tekort. Documentairefotografie is nooit neutraal geweest, van Lewis Hine, die kinderarbeid in Amerikaanse fabrieken vastlegde, tot de sociale fotografie van het interbellum. Wat telt, is dat iemand de moeite neemt om te kijken waar anderen wegkijken. Paulicevich kijkt zes jaar lang naar mensen die in het publieke debat vooral als cijfers bestaan. Dat het museum hem daarvoor de grootste zaal geeft, is op zichzelf al een statement.
In Brussel wordt deze week onderhandeld over de vraag hoeveel van de tien miljard bij de sterkste schouders moet worden gehaald en hoeveel bij de rest. In Charleroi hangt die rest aan de muur, met magneten, zodat je er zonder glas tussen naar kunt kijken. Het is een tentoonstelling die je beter niet bezoekt als je je begrotingstabellen comfortabel abstract wilt houden.
Praktisch
‘NOUS, la réserve’ – Charles Paulicevich. Musée de la Photographie, Avenue Paul Pastur 11, Mont-sur-Marchienne (Charleroi). Tot 24 januari 2027.
Toegang: 4 tot 8 euro.
Rondleiding met de fotograaf: dinsdag 17 november om 19 uur.
Lezing van historica Francine Bolle over de geschiedenis van de vakbonden in België: donderdag 10 december om 19 uur.
(Foto: paulicevich.com/nous)
