Wie het Museum Dr. Guislain in Gent binnenstapt, loopt door de gangen van een gebouw dat al meer dan anderhalve eeuw onderdak biedt aan mensen met psychische problemen. In het vroegere Hospice Guislain, waar nog altijd psychiatrische zorg wordt verleend, huist sinds bijna veertig jaar een museum over de geschiedenis van de psychiatrie. Tot eind december loopt er een tentoonstelling die niet door een historicus of conservator werd samengesteld, maar door een schrijver.
Erwin Mortier, auteur van 'Marcel' en 'Godenslaap', keerde dertig jaar nadat hij er werkte terug naar de depots van het museum. Onder de titel 'Eigen huis' maakte hij een tentoonstelling die hij zelf omschrijft als een die 'in de eerste plaats plezier schept in het tentoonstellen zelf'. Dat klinkt onschuldig, maar in een museum waar zoveel voorwerpen verbonden zijn met mensen die het moeilijk hadden, krijgt die uitspraak een bijzondere betekenis.
Een pakhuis van dromen
Mortier haalde boven wat het museum in de loop der jaren had verzameld en zelden toont: meubels, keukengerei, beelden, foto's, boeken, kunstwerken en vooral grote verzamelingen brieven en dagboeken. Het museum noemt het een 'dromerig pakhuis'. Geen chronologisch parcours van dwangbuis naar antidepressivum, maar een ruimte waarin voorwerpen naast elkaar staan en de bezoeker zelf verbanden kan leggen.
'Al meer dan 150 jaar biedt het Gentse Hospice Guislain geestelijke zorg, onderdak en toevlucht', schrijft Mortier bij de tentoonstelling. Vooral dat laatste woord zet de toon. Hij toont het gesticht niet als een gevangenis, maar als een huis, met alle dubbelzinnigheid die dat begrip heeft voor wie er niet zomaar uit mocht.
Sinds september kreeg de tentoonstelling een tweede luik, 'Vol.', waarvoor Mortier negen kunstenaars uitnodigde om in de opstelling in te grijpen. De oude voorwerpen worden verschoven, herschikt en in een nieuw licht geplaatst door werk van onder anderen Louise Bourgeois, de Frans-Amerikaanse kunstenares die haar jeugdtrauma's verwerkte in beelden en spinnen, en Bracha L. Ettinger, schilderes en psychoanalytica.
Het luik groeide uit de internationale conferentie 'Lacan Today 2026'. Het museum citeert daarbij de Franse psychoanalyticus Jacques Lacan over 'de barnsteen die de vlieg vasthoudt, om niets te weten van haar vlucht'. Een beeld dat ook bij het museum past: het bewaart de sporen van levens, maar kent niet noodzakelijk de mensen die ze leidden.
De schrijver en het gesticht
Dat Mortier deze tentoonstelling maakte, is minder vreemd dan het lijkt. In zijn romans gaat het vaak over wat mensen niet kunnen uitspreken. 'Marcel', zijn debuut uit 1999 dat in België en Nederland met debuutprijzen werd bekroond, vertelt over een jongen in een Vlaams dorp vol verzwegen familiegeheimen.
'Godenslaap', waarmee hij in 2009 de AKO Literatuurprijs won, laat een oude vrouw terugblikken op de Eerste Wereldoorlog. In 'Gestameld liedboek' schreef hij over de dementie van zijn moeder en het geleidelijke verlies van haar vertrouwde persoonlijkheid. Wie die boeken kent, begrijpt waarom Mortier zich aangetrokken voelt tot brieven en dagboeken van mensen die vaak nauwelijks een stem kregen.
Het is ook een ander soort tentoonstelling dan wat musea vandaag doorgaans aanbieden. Waar veel instellingen inzetten op beleving, schermen en duidelijke boodschappen, kiest Mortier voor een aanpak die meer tijd en aandacht vraagt. Hij laat voorwerpen hun verhaal vertellen zonder alles uit te leggen. Het museum wordt zo een soort roman waarin de bezoeker zelf de ontbrekende stukken moet invullen.
Wie spreekt er voor de patiënt?
Toch roept die aanpak vragen op. De brieven en dagboeken in het depot zijn geschreven door mensen die destijds vaak weinig zeggenschap hadden over hoe er over hen werd gesproken. Een schrijver die hun bezittingen tentoonstelt, hoe zorgvuldig ook, gebruikt hun levens als materiaal voor zijn eigen artistieke verhaal.
Het risico bestaat dat het persoonlijke leed van de ene een mooie compositie wordt voor de andere. Zeker in een museum over psychiatrie is dat een gevoelig gegeven.
Het museum lijkt zich van die spanning bewust. Tegelijk met 'Eigen huis' loopt er een tentoonstelling waarin de Zuid-Afrikaanse fotograaf Roger Ballen de kunstcollectie herschikt. Sinds 24 oktober is er ook 'Sottobosco', met werk van kunstenaars met een beperking of een psychische kwetsbaarheid.
Wie de drie tentoonstellingen na elkaar bezoekt, ziet hoe verschillend het resultaat kan zijn wanneer een schrijver, een fotograaf of de betrokken kunstenaars zelf het verhaal vertellen. Het museum laat daarmee zien dat de manier waarop we naar psychiatrie kijken nooit helemaal neutraal is.
Tegelijk kan Mortiers aanpak ook als een vorm van respect worden beschouwd. Een klassieke historische tentoonstelling dreigt patiënten soms te reduceren tot diagnoses en behandelingen, terwijl Mortier hun bezittingen toont als gewone voorwerpen die ooit werden gebruikt, gekoesterd of vergeten.
Een keukenlepel en een stoel krijgen dezelfde aandacht als een kunstwerk. Daardoor wordt het gesticht opnieuw een huis waar mensen woonden, in plaats van uitsluitend een plek waar ze werden behandeld of bewaakt.
Of die aanpak overtuigt, beslist uiteindelijk de bezoeker die een brief leest die nooit voor hem bedoeld was en zich afvraagt of de schrijver ervan dat gewild zou hebben.
Wat de tentoonstelling vooral laat zien, is hoe dun de grens soms is tussen een eigen huis en een instelling, tussen wie er verblijft en wie op bezoek komt. Mortier toont het gesticht als een thuis en laat je daarmee nadenken over wat een thuis eigenlijk betekent.
Praktische informatie
'Eigen huis', samengesteld door Erwin Mortier, met het luik 'Vol.' – Museum Dr. Guislain, Jozef Guislainstraat 43, Gent. Tot 31 december 2026.
Ook te zien: 'Verkleurmannetje: de kunstcollectie volgens Roger Ballen' (tot 31 december 2026) en 'Sottobosco' (tot 14 februari 2027).
Gratis met museumPASS of CityCard Gent.
Tickets via https://www.museumdrguislain.be/
Foto: Museum Dr. Guislain
