Een Vlaamse schrijfster krijgt in Nederland een belangrijke bekroning voor een boek over de natuur die ook in haar eigen land langzaam verdwijnt.
Er was een tijd dat je op een zomeravond in Vlaanderen vuurvliegjes zag, dat spreeuwen in de herfst als rookwolken boven de velden hingen en dat de veldleeuwerik zong boven de akkers. Vandaag zijn zulke taferelen op veel plaatsen zeldzaam geworden. Over precies dat verlies schreef de Vlaamse journaliste en historica Tine Hens Archief van mogelijk verlies, en eind september kreeg ze daarvoor de Natuurboekenprijs, de prijs voor het beste Nederlandstalige natuurboek van het jaar. De bekroning gebeurde live op de Nederlandse radio, tijdens een uitzending van Vroege Vogels op een landgoed in De Bilt. In Vlaanderen bleef de aandacht volgens de auteur opvallend beperkt.
Twaalf hoofdstukken afscheid
Het boek is een mengeling van fictie en non-fictie, opgebouwd uit twaalf hoofdstukken. Elk daarvan gaat over iets wat dreigt te verdwijnen, en Hens vertrekt telkens vanuit haar eigen herinneringen. Ze schrijft over kieviten en palingen, over iepen en spreeuwenzwermen, over de veldleeuwerik en de vuurvliegjes, maar ook over dingen die geen dier of plant zijn: sneeuw, gletsjers, stilte en duisternis. Het zijn zaken waarvan je soms pas merkt hoe bijzonder ze waren wanneer ze verdwijnen, zoals een winter zonder sneeuw of een nacht die nooit meer echt donker wordt.
De houtsneden van de Vlaamse kunstenaar Jan De Kinder geven het boek iets van een oud natuurboek, een herbarium van wat er nog is. Componiste Ellen Jacobs maakte er een soundtrack bij, gebaseerd op de geluiden uit de hoofdstukken, en er reist ook een tentoonstelling rond. De jury noemde het boek "een ode en een requiem tegelijk", geschreven "in vele toonaarden" en met een melancholische ondertoon. Het laat volgens de jury zien "wat we dreigen te verliezen" als we de vernietiging van het leven niet ombuigen naar herstel en zorg.
Van journaliste tot rouwende
Hens is geen natuurgids die plots een poëtische bui kreeg. Ze is historica en schrijft al jaren als journaliste voor onder meer MO* en Knack over de klimaat- en biodiversiteitscrisis en over mensen die in Europa op zoek gaan naar een andere economie. Archief van mogelijk verlies is het boek van iemand die de cijfers kent, maar besloot dat die alleen niet meer volstaan.
Waar rapporten spreken over percentages en soortenlijsten, schrijft zij over de kievit die ze als kind in de weide zag en die daar nu niet meer rondloopt. Wie haar boek dichtslaat, blijft achter met een gemis in plaats van een grafiek.
Het boek verscheen in oktober vorig jaar bij EPO, een onafhankelijke uitgeverij in Berchem. Misschien verklaart dat mee waarom het in Vlaanderen minder aandacht kreeg dan het verdiende. Een boek over verdwijnende natuur, uitgegeven buiten de grote uitgeverijgroepen, door een auteur die geen bekende televisiekop is, kan in een boekenmarkt die draait op bestsellerlijsten en bekende namen gemakkelijk onder de radar blijven.
In Nederland bestaat sinds drie jaar een prijs speciaal voor natuurboeken, gedragen door de Volkskrant, LandschappenNL en het radioprogramma Vroege Vogels. De winnares krijgt 5.000 euro en een originele tekening van Raoul Deleo. De Nederlandse luisteraars bekroonden met hun publieksprijs overigens een tweedelige natuurgids. Ook dat toont dat er bij onze noorderburen een publiek bestaat dat zich graag in de natuur verdiept.
Melancholie of oproep?
Wie kritisch leest, kan Hens verwijten dat ze vooral treurt. Een boek dat afscheid neemt van de kievit en de sneeuw, riskeert een vorm van nostalgie die het verlies als onvermijdelijk voorstelt. En dat terwijl natuurherstel op verschillende plaatsen wel degelijk resultaten oplevert. Melancholie kan verlammen, en een generatie die al met klimaatangst wordt geconfronteerd, heeft misschien meer nood aan hoop dan aan een requiem.
Maar de titel zegt het zelf: het is een archief van mogelijk verlies, niet van zeker verlies. Hens beschrijft wat er nog is, zodat we weten wat we kunnen verliezen en wat de moeite waard is om te beschermen.
Haar boek verschijnt bovendien in een tijd waarin in Vlaanderen zowat elke vierkante meter natuur onderwerp van politieke discussie kan worden, van het stikstofdossier tot de vraag waar nog gebouwd mag worden. In dat debat gaat het vaak over vergunningen, regels en economische belangen. Een boek dat eraan herinnert waarom die natuur eigenlijk belangrijk is, biedt een ander perspectief.
Dat Hens voor haar werk in Nederland werd bekroond, is in ieder geval een mooie erkenning. Het roept tegelijk de vraag op waarom zulke boeken bij ons niet vaker de aandacht krijgen die ze verdienen. Want over wat we verliezen, praten we doorgaans pas uitgebreid wanneer het al verdwenen is.
Tine Hens, Archief van mogelijk verlies, met houtsneden van Jan De Kinder. Uitgeverij EPO, 296 blz.
(Foto: Facebook)
