Hoe duizenden vergeten soldatenfoto's verklaren wat jij vandaag draagt.
Een man in een rode fleece en een gewatteerde broek staat stijf voor een effen achtergrond. Op een andere foto poseren een man en een vrouw in witte beschermvesten, de blik leeg, de armen langs het lichaam. Het lijkt wel een lookbook van een Scandinavisch label dat te veel heeft betaald voor een fotograaf met een uitgesproken stijl. Het zijn proefuniformen van het Amerikaanse leger, ergens tussen het einde van de jaren zestig en het begin van de jaren negentig vastgelegd door een onderzoeksinstituut in de buurt van Boston. Niemand heeft ooit uitgelegd waarom.
De Franse beeldonderzoeker Matthieu Nicol stuitte er in 2022 toevallig op, terwijl hij online zocht naar oude voedselverpakkingen. Hij vond een archief van zo'n veertienduizend foto's van het Natick Soldier Systems Center, het laboratorium dat in opdracht van het Amerikaanse ministerie van Defensie kleding, voedsel, tenten en parachutes ontwikkelt. Er zitten meer dan tweeduizend foto's van uniformen in, honderden van helmen, laarzen en kleding voor extreme koude. Nicol koos er driehonderdvijftig voor zijn boek 'Fashion Army', dat in 2024 bij MACK verscheen. De Kunsthal in Rotterdam toonde er vorig jaar een selectie van, na een eerste presentatie op het fotofestival van Arles.
Een catwalk die nooit bedoeld was om gezien te worden
Wat die beelden zo vreemd maakt, is hun ernst. Er is geen styling, geen glimlach en geen verhaal: gewone soldaten uit verschillende legeronderdelen staan in een sobere studio om te tonen hoe een stof valt of hoe een zak zit. Het leger weigerde Nicols vragen over het doel te beantwoorden. Vermoedelijk documenteerde het instituut prototypes voor elke denkbare militaire functie, van secretaresse tot ontmijner. 'Ze waren niet bedoeld om verspreid te worden', zei Nicol tegen CNN. Inmiddels zijn ze vrij te bekijken in de digitale collectie van de Boston Public Library, en volgens het leger zelf behoren ze tot het publieke domein.
De Italiaanse modecriticus Angelo Flaccavento schreef in het boek dat de beelden niet alleen een essentiële modekwaliteit hebben, maar ook 'een schreeuwend gevoel van nu' uitwasemen. Wie de foto's naast de etalages van vandaag legt, geeft hem gelijk: de fleece, de gewatteerde broeken, de camouflage en de technische stoffen hangen in elke winkelstraat.
Van het laboratorium naar de tribune
'Militair onderzoek heeft altijd burgerlijke toepassingen', zegt Nicol, en je eigen kleerkast bewijst het: de parka, het bomberjack en de cargobroek hebben allemaal een militaire voorgeschiedenis. Merken als Stone Island en C.P. Company maakten van die erfenis hun handelsmerk: hun bekendste stukken spelen rechtstreeks in op de vernieuwingen van het Amerikaanse leger. In Groot-Brittannië en daarna ook in België werden ze het uniform van de voetbalsupporters, de 'casuals' die met dure functionele jassen een eigen kaste vormden. Van daaruit belandden ze bij rappers en twintigers die het verband met het leger nooit hebben gekend.
Ook de grote modehuizen spelen ermee. Pharrell Williams ontwierp voor Louis Vuitton een eigen camouflagepatroon, Demna stuurde bij Balenciaga gescheurde cargobroeken in sneeuwcamouflage over de catwalk, en Diesel bracht een bosprint met takjes, bladeren en schors. Vogue Nederland schreef vorig jaar al dat camouflage terug is op straat, als 'een trend die niet bang is voor controverse'.
Wat het betekent om oorlog te dragen
Die controverse is sindsdien alleen maar gegroeid. Europa praat opnieuw over dienstplicht, defensiebudgetten gaan omhoog en oorlog is op dit continent geen abstractie meer. Soldaten dragen er de functionele kleding waarvan jij een duurdere versie in de stad draagt, en dezelfde soort labo's die ooit fleecejassen en kevlarvesten testten, werken vandaag aan het uniform van de volgende oorlog. Mode heeft de gewoonte om vorm los te maken van inhoud: een camouflagebroek is een print, een bomberjack een silhouet. Nicols foto's maken die scheiding ongedaan. Wie ze bekijkt, ziet hoe nauw de stof van je jas verbonden is met de machine die ze ooit bedacht.
Maar kleding heeft geen schuld, en een technische jas houdt een fietser in Gent net zo droog als een soldaat in de Ardennen. Bijna elke uitvinding die we dagelijks gebruiken, van internet tot gps, begon als militair project, en niemand voelt zich medeplichtig als hij zijn weg zoekt op zijn telefoon. Toch is er een verschil tussen gebruiken en verheerlijken. Wie camouflage draagt als statement, flirt met een esthetiek van geweld, en in een tijd waarin oorlog weer dichtbij komt, is die flirt minder onschuldig dan ze lijkt.
Je hoeft niet naar Rotterdam om het zelf te zien. Het archief staat online, het boek ligt in de betere fotoboekhandel, en de rest hangt in je eigen kast.
(Foto: Kunsthal)