De Belgische roman van het jaar is in het Frans geschreven, en Vlaanderen heeft er nog nooit van gehoord.
In de zomer van 1996 zwerft een meisje door de straten van een arbeiderswijk in La Louvière. Haar ouders werken, haar broer zoekt slecht gezelschap op, haar zus wil geen klein zusje aan haar been. Op een dag loopt ze een tuin binnen die niet de hare is, en daar staat een oude man die haar de namen van vogels leert. Hij spreekt Frans met een vreemd accent en valt af en toe terug in het Vlaams. In diezelfde zomer wordt Marc Dutroux opgepakt, en vanaf dan is elke man die vriendelijk is tegen een kind een verdachte.
Met die gegevens schreef de jonge Brusselse auteur Anne-Sophie Kalbfleisch 'Lalie en l'air', een korte roman die op 12 november de Prix Victor Rossel kreeg, de prestigieuze literaire prijs die Le Soir sinds 1938 uitreikt en die in Franstalig België als de Belgische Goncourt geldt. Ook de lezers van de krant kozen haar boek. Een dubbele bekroning, voor een schrijfster die overdag fysica geeft en wier eerste roman, 'Eureka dans la nuit', in 2024 verscheen en een publieksprijs van het misdaadfestival Quais du Polar won.
Een vriendschap onder verdenking
Lalie is een kind dat niemand ziet, en Mark is de eerste volwassene die de tijd neemt om naar haar te kijken. Hij was ooit professor aan de universiteit en werd tuinman, hij kent de muziek, de planten en het lied van elke vogel in de buurt. Haar beste vriendin Sophie waarschuwt haar dat mannen gevaarlijk zijn. Lalie luistert niet, tot haar familie haar verbiedt hem nog te zien.
Kalbfleisch vertelt het in korte hoofdstukken waarin een verteller het personage telkens met 'jij' aanspreekt, wat de tekst volgens La Libre een kinderlijke toon geeft met een ondertoon van ernst. Wie Mark echt is en wat hem overkomen is, ontdekt de lezer gaandeweg vanuit verschillende gezichtspunten. Critici prijzen vooral de manier waarop de schrijfster de paranoia van die jaren voelbaar maakt: een land in collectieve angst dat homoseksualiteit en pedofilie op één hoop gooit, en een buurt die liever een onschuldige veroordeelt dan nog één risico te nemen.
Dat maakt het boek ongemakkelijk, en precies daarom belangrijk. Over de zaak-Dutroux is in België alles gezegd over de daders, de blunders van gerecht en politie en het lijden van de ouders. Over wat de angst deed met gewone mensen in gewone straten, en over de onschuldigen die erdoor werden meegesleurd, is veel minder geschreven.
Dertig jaar na de Witte Mars
Op 20 oktober 1996 liepen honderdduizenden mensen in het wit door Brussel. De generatie die toen kind was, is nu dertig, veertig, en begint terug te schrijven naar die jaren. Wie in de tweede helft van de jaren negentig opgroeide, herinnert zich de waarschuwingen aan de schoolpoort, de opsporingsaffiches, de ouders die hun kinderen niet meer alleen naar de bakker lieten gaan. 'Lalie en l'air' maakt van die gedeelde herinnering literatuur.
Dat de prijs voor strips dit jaar naar David Vandermeulen gaat, voor het vijfde deel van zijn reeks over Fritz Haber, de Duitse chemicus achter het gifgas dat in 1915 bij Ieper werd ingezet, maakt het palmares nog Belgischer. De Grote Prijs van de Rossel-academie voor het hele oeuvre gaat naar de Nederlandse tekenares Aimée de Jongh.
De muur van de taalgrens
Een roman met een man die in een Waalse arbeidersstad tussen Frans en Vlaams laveert, over een trauma dat beide landsdelen deelden: het boek leest als een uitnodiging aan de Vlaamse lezer. Toch bestaat er voorlopig geen Nederlandse vertaling, en bijna niemand in Vlaanderen heeft er al over gehoord. Dat is geen uitzondering. Ook eerdere Rossel-winnaars als Antoine Wauters of Velibor Čolić zijn bij het Vlaamse leespubliek nauwelijks bekend. Omgekeerd reist een Lize Spit of een Stefan Hertmans makkelijker naar Frankrijk dan naar Namen.
Er zijn initiatieven, zoals de avonden waarop Vlaamse schrijvers in de KVS hun Franstalige lezers ontmoeten, en Literatuur Vlaanderen steunt vertalingen naar het Frans. Maar de stroom loopt vooral één kant op. Wat Brussel, Luik of Charleroi schrijven, komt in Vlaanderen zelden in de etalage. Dat ligt aan uitgevers die weinig risico nemen, aan media die Franstalig België vooral volgen wanneer er politiek gekibbeld wordt, en aan een publiek dat zich vlotter in het Engels laat meeslepen dan in de taal van de buren.
Een prijs met een verleden
De prijs zelf draagt een geschiedenis die dit jaar opnieuw in beeld komt. Hij werd in 1938 opgericht door Marie-Thérèse Rossel, eigenares van Le Soir, ter nagedachtenis van haar vader Victor. Tijdens de bezetting werd hij niet uitgereikt: de familie weigerde haar krant ten dienste van de bezetter te stellen, en de Duitsers maakten er een propagandablad van onder dezelfde titel. Hoe het verzet daar in 1943 de spot mee dreef met een vervalst nummer, vertelt Jean-Pierre Roskam in de film 'Le Faux Soir', die op 2 december in de zalen komt. Een krant die zijn naam ooit verdedigde tegen de leugen, bekroont nu een roman over wat er gebeurt wanneer een samenleving de waarheid niet meer wil zien.
Wie het boek in het Frans aankan, moet niet op een vertaling wachten. Het is kort, scherp en tegelijk teder, en het stelt een vraag waar Vlaanderen en Wallonië dertig jaar na de Witte Mars nog altijd geen antwoord op hebben: wie werd door die angst beschermd, en wie werd erdoor kapotgemaakt?
'Lalie en l'air', Anne-Sophie Kalbfleisch,
'Lalie en l'air', Anne-Sophie Kalbfleisch, Éditions du Rouergue, collectie La brune, april 2026, 16 euro. Verkrijgbaar in de Franstalige boekhandel en online.
(Foto: YouTube)