Sfeer van wantrouwen is het nieuwe normaal in onze nieuwe verklikkersmaatschappij.
Het aantal burgers dat de fiscus tipt over vermeende fiscale fraude zit opnieuw in de lift. In 2025 ontving de federale overheidsdienst Financiën 3.611 meldingen van burgers die iemand wilden aangeven. Dat zijn er beduidend meer dan in 2024 (3.042) en 2023 (2.496), zo blijkt uit cijfers van Financiën. Het gaat om spontane, vaak anonieme meldingen, die volgens de administratie steeds gecontroleerd en gedubbelcheckt worden.
Officieel relativeert Financiën het fenomeen. De meeste meldingen blijken onbruikbaar, vaag of irrelevant. Er is geen echte kliklijn, en verklikkers krijgen geen enkele feedback. Op 7,2 miljoen belastingaangiften in de personenbelasting gaat het volgens de administratie om een “marginaal” aantal signalen. Die uitleg krijgt van ons de titel ‘goed gevonden’.
Data boven mensen
De cijfers zeggen meer dan Financiën laat uitschijnen. Ze passen naadloos in een bredere cultuurverschuiving die N-VA-regeringen in ons land hebben verankerd: een bestuursmodel dat vertrekt vanuit wantrouwen, controle en sanctionering. Burgers worden niet langer in de eerste plaats benaderd als mensen met context, maar als dataprofielen die al dan niet afwijken van het normmodel.
Beleid wordt steeds vaker afgemeten aan dashboards, risicoscores en algoritmes. Wat niet meetbaar is, bestaat niet. Wat afwijkt, wordt verdacht. De menselijke factor — ziekte, pech, informele zorg, complexe levenslopen — verdwijnt uit beeld omdat ze niet netjes in tabellen past.
Framing als beleidsinstrument
Die logica sijpelt door in de politieke framing. Wie uit de pas loopt, is al snel “profiteur”, “misbruiker” of “kost”. Dat discours blijft niet zonder gevolgen. Als de overheid structureel suggereert dat het systeem wordt misbruikt, dan gaan burgers elkaar ook zo bekijken. Wantrouwen wordt sociaal aanvaard, zelfs aangemoedigd.
Het gevolg is zichtbaar: mensen beginnen elkaar aan te geven. Niet noodzakelijk uit burgerzin, maar vaak uit frustratie, jaloezie of het gevoel zelf tekort te schieten in een systeem waarin iedereen individueel wordt afgerekend. Ieder voor zich, en wie het niet haalt: pech.
Een samenleving onder toezicht
Dat Financiën het aantal meldingen als marginaal bestempelt, is op zich misschien correct. Maar het maatschappelijke signaal is dat allerminst. Het wijst op een sluipende normalisering van controle als morele reflex. Niet alleen de staat kijkt mee, burgers doen het intussen zelf.
Wat vandaag nog een randfenomeen heet, is morgen misschien beleid. En zo groeit, stilaan maar gestaag, een samenleving waarin data belangrijker zijn dan mensen, wantrouwen de norm wordt en solidariteit plaatsmaakt voor toezicht. Dat is geen technisch detail. Dat is een politieke keuze — met gevolgen die zich niet laten wegfilteren.
(Fotomontage Pixabay)
