Wetgeving stevig, handhaving slap.
Vier maanden na de invoering van het nieuwe uitstalverbod voor tabaksproducten blijkt dat een op de vier gecontroleerde winkels nog altijd de wet aan zijn laars lapt. Dat meldt Het Belang van Limburg op basis van cijfers van de FOD Volksgezondheid. Van de 623 winkels die sinds 1 april werden gecontroleerd, waren er 161 niet in orde — een nalevingsgraad van amper 74 procent. In gespecialiseerde winkels, zoals vapeshops en sigarenboetieks, lag dat cijfer zelfs nog lager: 39 procent overtrad er de regels.
Wat op papier een nieuw sluitstuk moest worden van het streng gereguleerde Belgische antirookbeleid, blijkt in de praktijk moeilijk af te dwingen. Winkeliers die betrapt worden, riskeren nochtans een gevangenisstraf van één maand tot een jaar én geldboetes die kunnen oplopen tot 800.000 euro. Maar voorlopig bleef het vooral bij waarschuwingen. Daar komt nu verandering in, zegt de FOD: voor wie hardleers blijft, volgen voortaan meteen proces-verbalen en sancties.
Dicht, onzichtbaar en onsmakelijk: het rookbeleid sinds de jaren 70
De Belgische overheid voert al meer dan vijftig jaar een gestaag, maar streng wordend ontmoedigingsbeleid tegen tabaksgebruik. Het begon als voorzichtig sensibilisering, maar is intussen uitgegroeid tot een kluwen van fiscale prikkels, reclameverboden, verkooprestricties en publieke rookverboden. Een overzicht:
- 1975: Eerste gezondheidswaarschuwing verplicht op sigarettenpakjes.
- 1993: Verbod op tabaksreclame op radio en televisie.
- 2006: Rookverbod in restaurants.
- 2009: Volledig rookverbod in cafés en horecazaken.
- 2011: Algemeen rookverbod op alle gesloten openbare plaatsen.
- 2016: Eerste accijnsverhoging in reeks van jaarlijkse verhogingen.
- 2019: Verkoop aan minderjarigen onder 18 jaar volledig verboden.
- 2023: Neutrale verpakking verplicht; tabaksproducten niet langer zichtbaar in winkels.
- 2025: Verkoopverbod van tabaksproducten in winkels groter dan 400 m²; streng uitstalverbod voor kleine winkels.
De rode draad is duidelijk: rookwaar moet almaar minder zichtbaar, minder toegankelijk en meer belast worden. De winkel van vandaag moet eruitzien alsof tabak niet bestaat — of, zoals sommige krantenwinkels het samenvatten, “als een funerarium”.
Gordijnen, glazen schuiven en creatieve omzeilingen
Sinds de invoering van het uitstalverbod zoeken vooral kleinere handelaars naar manieren om te blijven voldoen aan de regels zonder hun verkoopcijfers te kelderen. Grijze gordijnen voor de tabaksrekken, schuifpanelen of discrete houten kasten zijn intussen standaard geworden in nachtwinkels en krantenkiosken. Sommigen kiezen zelfs voor het absurde: een ‘gesloten rookkamer’ in hun winkel, niet voor rokers, maar voor de rookwaar zelf.
Toch is duidelijk dat niet alle uitbaters meespelen. Vooral in de grensregio’s, waar tabakstoerisme nog floreert, lijkt de verleiding groot om de regels flexibel te interpreteren. De inspectiediensten hebben hun handen vol en stellen vast dat bij herhaalde controles vaak dezelfde winkels in gebreke blijven.
Gaan ontmoediging en realiteit nog samen?
De vraag rijst of dit nieuwe rookregime, met zijn steeds strakkere regels, het draagvlak niet dreigt te verliezen. Hoewel roken maatschappelijk steeds minder aanvaard is, blijven miljoenen Belgen verslaafd. Terwijl de overheid langs de ene kant hard optreedt tegen zichtbaarheid, blijft ze langs de andere kant miljarden innen via accijnzen op tabak. In 2024 bedroegen de inkomsten uit tabaksaccijnzen nog ruim 2,6 miljard euro.
Bovendien leidt het ontmoedigingsbeleid tot juridische haarkloverij. Wanneer is een tabaksproduct ‘zichtbaar’? Volstaat een gordijn? Hoe zit het met digitale verkoop en e-sigaretten? De grens tussen handhaving en Kafka is soms flinterdun.
Handhaving als zwakste schakel
Dat een kwart van de gecontroleerde winkels na vier maanden nog steeds in overtreding is, zegt vooral veel over de complexiteit van de regelgeving en de beperkte slagkracht van de inspectiediensten. Ook de sanctielogica blijft halfslachtig: pas nu worden er pv’s opgesteld, en voorlopig is geen enkele boete effectief opgelegd.
Het risico bestaat dat het rookbeleid, ondanks decennia aan strengere wetten, schipbreuk lijdt op een gebrek aan consistente handhaving. En zonder handhaving is elk verbod gewoon een aanbeveling met een snor.
(Foto: Shutterstock)
