Vlaanderen trekt opnieuw de portefeuille om desinformatie te bestrijden. Dit keer gaat het om maximaal 300.000 euro per jaar voor betrouwbare gezondheidsinformatie en factchecks. Alleen begint stilaan een andere vraag zich op te dringen: hoeveel verschillende factcheckers hebben we eigenlijk nodig om Vlaanderen te vertellen wat waar is?
Je kunt tegenwoordig nauwelijks een steen omdraaien of er zit een factchecker onder. We hebben Factcheck.Vlaanderen. We hebben VRT NWS met VRT Check. We hebben Gezondheid en Wetenschap. We hebben die rekels van Knack… en nu komt daar nog extra overheidsgeld bij.
De Vlaamse regering besliste om maximaal 300.000 euro per jaar uit te trekken voor een organisatie die burgers van wetenschappelijk onderbouwde gezondheidsinformatie moet voorzien en foutieve gezondheidsclaims moet helpen bestrijden. De overeenkomst loopt vijf jaar.
Rekenmachine erbij: 1,5 miljoen euro. Voor factchecks. Misschien moeten we dat even, euh, factchecken.
300.000 euro? Check
Dat bedrag hebben we alvast niet van een boze wappie op Facebook geplukt. De Vlaamse regering maakte zelf bekend dat jaarlijks maximaal 300.000 euro wordt uitgetrokken voor de opdracht. Het initiatief valt onder Vlaams minister van Welzijn Caroline Gennez en moet burgers helpen om betrouwbare gezondheidsinformatie van onzin te onderscheiden.
Dat daar behoefte aan bestaat, zullen we niet ontkennen. Sociale media staan vol wonderdiëten, supplementen die ongeveer alles zouden genezen en influencers die na drie TikTok-filmpjes plots meer van geneeskunde menen te weten dan iemand die er twaalf jaar voor gestudeerd heeft.
Alleen bestond er vóór deze nieuwe subsidiestroom ook al zoiets als factchecking. Best veel zelfs.
Wacht eens, hadden we daar al geen mensen voor?
Precies die vraag werd eerder dit jaar ook in het Vlaams Parlement gesteld. N-VA-parlementslid Freya Perdaens wees erop dat Gezondheid en Wetenschap al een rol speelt in het controleren en duiden van gezondheidsinformatie. Daarnaast zijn er de factcheckorganisaties binnen de mediasector. Ze vroeg zich daarom af of het nieuwe initiatief niet dreigde te overlappen met wat al bestaat. Ook Anders-voorzitter Egbert Lachaert stelde vragen bij de noodzaak van opnieuw een aparte organisatie en subsidiestroom. Dat zijn geen onlogische vragen.
Want inmiddels komen we terecht in een landschap waarin factcheckers, media, gezondheidsorganisaties en overheidsgeld behoorlijk gezellig door elkaar beginnen te lopen.
Factcheck.Vlaanderen werkt voor het gezondheidsluik onder meer met journalisten die ook betrokken zijn bij VRT Check en MO*. Voor het nieuwe initiatief zijn dertien voltijdse equivalenten betrokken, terwijl er twee gezondheidsclaims per week worden behandeld.
Dertien VTE's, twee claims per week
Nu betekent dat uiteraard niet automatisch dat dertien mensen vijf dagen per week rond één tafel zitten te discussiëren over de vraag of magnesium je ADHD geneest. Mensen kunnen gedeeltelijk voor het project werken en er komt meer bij kijken dan alleen het uiteindelijke artikel.
Maar wanneer de overheid jaarlijks 300.000 euro belastinggeld uittrekt, mag je toch vragen hoe die middelen precies worden ingezet en waarom daarvoor opnieuw een aparte structuur nodig is. Sterker nog: dat lijkt ons een uitstekende vraag voor een factchecker.
De factcheckers kennen elkaar
Ook opvallend is hoe klein het wereldje wordt. Voormalig CD&V-minister Jo Vandeurzen is ambassadeur van Gezondheid en Wetenschap. Op de website van die organisatie prijst hij het initiatief aan omdat het de actualiteit volgens hem goed opvolgt en wetenschappelijke informatie begrijpelijk maakt.
Factcheck.Vlaanderen verwijst bij gezondheidsinformatie op zijn beurt naar gevestigde gezondheidsinstanties en wetenschappelijke bronnen.
Op zich hoeft daar helemaal niets verkeerd mee te zijn. Je wilt voor een medische factcheck tenslotte liever een wetenschappelijke bron dan nonkel Jos die na drie Duvels op Facebook heeft ontdekt dat paracetamol eigenlijk door de Illuminati werd uitgevonden. Maar het maakt transparantie des te belangrijker.
Wie bepaalt welke claims worden gecontroleerd? Welke bronnen gelden als betrouwbaar? Welke organisaties ontvangen overheidsgeld? Wie beoordeelt de kwaliteit van hun werk? En vooral: hoeveel verschillende organisaties moeten uiteindelijk ongeveer dezelfde opdracht uitvoeren?
Dat zijn geen aanvallen op factchecking. Het zijn precies de vragen die factcheckers zelf voortdurend stellen wanneer iemand anders een bewering doet.
Factchecken zonder subsidies
Daar wordt het nog wat opmerkelijker. Factcheck.Vlaanderen profileerde zich als een onafhankelijke factcheckorganisatie en stelde dat de redactionele werking niet rechtstreeks door overheidssubsidies werd gefinancierd. Nu komt het platform terecht in een project waarvoor de Vlaamse overheid wél 300.000 euro per jaar voorziet. Dat hoeft de inhoud van één factcheck nog niet fout te maken.
Maar onafhankelijkheid draait niet alleen om de vraag of je journalist gelijk heeft. Ze draait ook om transparantie over financiering, partners en mogelijke belangen.
Wanneer een overheid geld betaalt om informatie te controleren die in het publieke debat circuleert, is het niet buitensporig dat burgers precies willen weten hoe groot de afstand is tussen degene die betaalt en degene die bepaalt wat waar of onwaar wordt genoemd.
Nog een factcheck naast de andere factchecks
En daar zit uiteindelijk het vreemdste aan dit verhaal. Niemand hoeft te betogen dat medische desinformatie onschuldig is. Iemand die gelooft dat een TikTok-poedertje kanker geneest, kan daar aanzienlijk meer aan overhouden dan een lege portefeuille.
Maar Vlaanderen vertrekt stilaan vanuit een merkwaardige reflex. Er bestaat een probleem. Dus komt er een initiatief. Vervolgens blijkt dat initiatief al te bestaan. En dus komt er nog een initiatief. En daarna ontdekken we dat al die initiatieven gedeeltelijk samenwerken.
Wij kennen Factcheck.Vlaanderen nog ergens van
Factcheck.Vlaanderen en P-magazine zijn trouwens geen onbekenden van elkaar. In 2022 namen ze een artikel van ons onder handen nadat vaccinoloog Pierre Van Damme op de VRT had gezegd dat het coronavirus “een uitweg zoekt om net onder het effect van de vaccinatie uit te kunnen kruipen”.
Wij lazen daarin dat vaccinatie selectiedruk kan creëren waardoor varianten die beter aan immuniteit ontsnappen een voordeel krijgen. Factcheck.Vlaanderen vond dat we daarmee te ver gingen. Van Damme had volgens hen niet gezegd dat vaccins mutaties veroorzaken. Dat onderscheid is wetenschappelijk relevant: mutaties ontstaan voortdurend en vaccinatie veroorzaakt die mutaties niet zomaar.
Alleen werd het daarna een bijzonder fraaie factcheck. Factcheck.Vlaanderen belde namelijk Van Damme zelf op. Die verduidelijkte dat het virus inderdaad altijd zal proberen aan de immuniteit te ontsnappen en dat die immuniteit zowel het gevolg kan zijn van een eerdere besmetting als van vaccinatie.
Tiens, Van Damme had het dan tòch gezegd. Vervolgens moest er nog een expert aan te pas komen om duidelijk te maken waarom de woorden die Van Damme daadwerkelijk had uitgesproken niet betekenden wat wij erin hadden gelezen.
We zijn er dus ervaringsdeskundigen mee: zelfs een factcheck kan soms behoorlijk wat uitleg nodig hebben.
