Je ziet een bombardement, een verjaardagsfeest en een museumbezoek, en geen enkel personage zegt een woord. In Guernica Guernica vertrekt het Antwerpse collectief FC Bergman van het beroemdste oorlogsschilderij van de twintigste eeuw om je een ongemakkelijke vraag te stellen over de beelden die je elke dag over Gaza en Oekraïne ziet passeren: komen ze dichterbij, of zorgen ze er net voor dat je veilig toeschouwer blijft?
Van Kaïn en Abel tot een selfie bij Picasso
Het publiek zit op twee tribunes tegenover elkaar en kijkt over een speelvlak heen naar de andere toeschouwers. Daarboven hangen grote schermen. De voorstelling opent met Kaïn die Abel doodslaat, gefilmd door een camera boven het middenpad, en schakelt dan naar 26 april 1937, de dag waarop het Duitse Legioen Condor het Baskische stadje Guernica platbombardeerde. Tachtig figuranten liggen en hangen verstijfd in de houdingen van mensen die door de explosies werden weggeslingerd, terwijl een drone traag boven hen vliegt en close-ups van opengesperde monden, angstige ogen en afgerukte ledematen op de schermen toont. Recensent Pieter T'Jonck sprak in PZAZZ van "een realiteitseffect zonder weerga".
Daarna worden de lichamen weggedragen en rolt er een lange feesttafel binnen voor de vijftigste verjaardag van generaal Emilio Mola, die de aanval had bevolen. Tussen een piramide van champagneglazen en een piñata in de vorm van Stalin vieren de officieren feest, samen met de piloot die de eerste bom liet vallen. Marie Vinck zingt een nationalistisch lied als een liefdeslied, terwijl een propagandafotograaf de avond vastlegt. In de slotscène schildert Stef Aerts als Picasso het doek op een doorzichtige wand, op de tonen van de Boléro van Ravel, waarna museumbezoekers zich rond het werk verdringen en er selfies bij nemen. Tot slot verdwijnt het schilderij achter een blauw doek, zoals de kopie van Guernica bij de Verenigde Naties in 2003 werd afgedekt toen de Amerikanen er de oorlog in Irak kwamen verdedigen.
Slachtoffer, dader of toeschouwer
Stef Aerts, Joé Agemans, Thomas Verstraeten en Marie Vinck maken sinds 2008 beeldend theater op grote schaal, van het dorp op scène in 300 el x 50 el x 30 el tot het woordloze The Sheep Song, dat de wereld rondreisde. In 2023 kreeg het collectief de Zilveren Leeuw op de Biënnale van Venetië voor zijn hele oeuvre.
In Guernica Guernica draaien ze hun beeldtaal om. De voorstelling wil je niet alleen overweldigen, maar laat voortdurend zien hoe een beeld gemaakt wordt: lichamen worden in de juiste pose gelegd, decors worden in het volle zicht verschoven en wat de camera toont, is altijd een keuze. Toneelhuis citeert daarbij Susan Sontag, die in Regarding the Pain of Others schreef dat er niets mis mee is om afstand te nemen en na te denken.
Na de première op de Ruhrtriennale in september 2025 was de pers grotendeels lovend. De Rheinische Post schreef dat er zelden "zonder één woord zo beklemmend over oorlog verteld" werd, de Volkskrant vond dat de voorstelling toont hoe kunst altijd ook over haar toeschouwer gaat en PZAZZ noemde het werk "niet te missen". Toch klinkt er ook kritiek. De Ruhr Nachrichten vond dat het schokeffect van de drone snel uitgewerkt is en dat de voorstelling lengtes kent, terwijl taz betreurde dat FC Bergman geen antwoord geeft op de vraag hoe we met oorlogsbeelden moeten omgaan in een tijd waarin artificiële intelligentie ze moeiteloos kan namaken.
Een thuis zonder schouwburg
Wie de voorstelling vorig jaar in de Bourla zag, vindt haar nu terug in de Kambala op het Eilandje, de kleinere zaal waar Toneelhuis steeds vaker naar uitwijkt. De renovatie van de Bourlaschouwburg uit 1834 werd in mei voor de tweede keer uitgesteld, tot na de zomer van 2027. De werken zullen zo'n drie jaar duren en 98 miljoen euro kosten. Tot dan speelt Toneelhuis beurtelings in een negentiende-eeuwse schouwburg die niet meer aan de normen voldoet en in een zaal die na 2027 plaats zal bieden aan zo'n vierhonderd toeschouwers. Voor een collectief dat zijn naam maakte met tachtig figuranten en complete dorpen op scène, is dat een krappe behuizing.
Guernica Guernica duurt een uur en tien minuten en speelt van 20 tot 24 en van 27 tot 31 oktober om 20 uur in de Kambala, Kambalastraat 1 in Antwerpen. Op de meeste avonden is er om 19.15 uur een inleiding in het Nederlands en in Vlaamse Gebarentaal. In maart volgt Luxemburg.
(Foto: Toneelhuis.be)
