Bij de vorige federale verkiezingen zouden 22 van de huidige 150 parlementsleden niet verkozen zijn, als de lijststem toen al geneutraliseerd was.
De federale regering wil een fundamentele wijziging doorvoeren in de manier waarop kieslijsten werken. De zogeheten lijststem die jarenlang een machtig instrument van de particratie was, zou worden geneutraliseerd. Daarmee krijgt de kiezer meer rechtstreekse invloed en verliezen partijbesturen hun vaste greep op wie uiteindelijk in het parlement belandt. In theorie dan toch, we leven ten slotte in het land van de achterpoortjes.
Het gewicht van de lijststem
Vandaag maakt de volgorde op een kieslijst een wereld van verschil. Kandidaten die bovenaan prijken, worden automatisch bevoordeeld door lijststemmen: dat zijn stemmen van burgers die niet voor een persoon kiezen, maar voor de partij in haar geheel. Die stemmen worden verdeeld in de volgorde van de lijst, waardoor kandidaten met een “verkiesbare plaats” vrijwel verzekerd zijn van een zitje. Onderaan de lijst belanden, betekent in de praktijk: onverkiesbaar, tenzij een uitzonderlijk hoge score aan voorkeurstemmen.
Met de geplande hervorming wil de regering dat mechanisme doorbreken. De lijststem wordt geneutraliseerd, zodat het niet langer uitmaakt waar een kandidaat geplaatst wordt. Enkel de voorkeurstem van de kiezer bepaalt wie doorstoot naar het parlement.
Minder greep van partijen
Volgens N-VA-parlementslid Eva Demesmaeker, die het wetsvoorstel indiende, zal dit de macht van partijbesturen beperken. Kandidaten hoeven zich minder afhankelijk te maken van hun lijstplaats en kunnen zich onafhankelijker opstellen. In theorie vergroot dit de ruimte om eigen accenten te leggen, zonder voortdurend rekening te moeten houden met de goodwill van de partijtop. Nogmaals: in theorie.
Nu goed, Demesmaeker weet uit ervaring hoe zwaar dat systeem weegt: bij de vorige verkiezingen raakte zij vanuit een “onverkiesbare” zevende plaats toch in het parlement, dankzij een hoog aantal voorkeurstemmen. Met de nieuwe regels zouden zulke uitzonderingen de norm worden.
Mogelijke effecten
Een analyse toont dat bij de vorige federale verkiezingen 22 van de huidige 150 parlementsleden niet verkozen zouden zijn, indien de lijststem toen al geneutraliseerd was. Opvallend: het aandeel vrouwen zou aanzienlijk hoger hebben gelegen. Kiezers blijken vaker voor vrouwelijke kandidaten te kiezen dan partijen hen hoog op de lijst durven plaatsen. Genderquota zouden dan grotendeels overbodig worden, aangezien de kiezer het verschil maakt. In theorie.
De hervorming zal alvast gelden voor federale en Europese verkiezingen. Bij lokale verkiezingen is de lijststem al langer afgeschaft. Of ook de Vlaamse verkiezingen volgen, is een beslissing die de Vlaamse regering moet nemen.
Een oud dossier dat telkens sneuvelt
Het idee om de lijststem af te schaffen is niet nieuw. Al sinds de jaren ’90 duikt het om de zoveel tijd op in partijprogramma’s en academische kringen. Steeds met hetzelfde argument: de particratie ondergraaft de macht van de kiezer en vergroot de macht van partijbesturen. Toch raakte geen enkel voorstel door de parlementaire molen.
De reden is simpel: partijen die de regels moeten veranderen, zijn dezelfde die profiteren van de status quo. Lijstvorming is voor partijleiders hét instrument om getrouwen te belonen, lastige figuren te neutraliseren en interne macht te consolideren. Wie bovenaan de lijst komt, krijgt vaak niet alleen een mandaat cadeau, maar ook een politieke carrière. Voorzitters en kernkabinetten koesteren die macht, en elke poging om ze af te nemen, stuitte tot nu toe op sluipend verzet.
Zelfs eerdere staatshervormingen, die grondwettelijke structuren hebben herschikt en bevoegdheden hebben hertekend, lieten het principe van de lijststem grotendeels ongemoeid. Want achter alle institutionele discussies bleef één zekerheid overeind: verkiezingen zijn de zuurstof van de politieke klasse, en wie de spelregels bepaalt, bepaalt wie die zuurstof krijgt.
Politieke realiteit: verkiezingen zijn de kern van alle macht
Officieel gaat deze hervorming over democratisering: meer invloed voor de kiezer, minder voor de particratie. Maar wie de Belgische politiek volgt, weet dat achter elke hervorming één obsessie schuilgaat: de verkiezingen zelf.
De neutralisering van de lijststem verandert niet enkel het systeem, maar ook de interne machtsverhoudingen. Het zal de manier hertekenen waarop kandidaten campagne voeren, hoe partijen lijsten samenstellen, en vooral hoe politici hun persoonlijke ambitie vertalen naar een mandaat.
De conclusie is onvermijdelijk: voor politici is dit niet zomaar een democratische hervorming. Het raakt aan hun enige echte bestaansreden. Niet beleid, niet inhoud, maar de spelregels van de verkiezingen bepalen wie macht krijgt en wie uit de boot valt. Alles draait om die ene vraag: hoe raak je verkozen?
Vooruitblik: nieuwe spelregels, zelfde spelers
Toch is het naïef te denken dat deze hervorming plots een einde maakt aan de particratie. Politieke partijen zullen de kaas niet zomaar van hun brood laten pikken. Als de lijststem geneutraliseerd wordt, ontstaan er andere instrumenten om kandidaten te sturen: mediatoegang, financiële middelen, de volgorde waarin namen worden gecommuniceerd in campagnetijd, en de interne rangschikking van wie steun en zichtbaarheid krijgt.
De spelregels mogen veranderen, maar de spelers blijven dezelfde. Uiteindelijk gaat het altijd om hetzelfde: verkiezingen zijn de alfa en de omega van de politieke ambitie. Alles wat politici doen, staat in dat teken. En elke hervorming, hoe democratisch ze ook wordt verkocht, heeft maar één echte inzet: de volgende stembusgang.
(Foto: PD)
